AI en rechtsbescherming: waarom technologie juridische expertise niet vervangt

De Belgische Raad van State deed onlangs een opvallende uitspraak. Niet over AI zelf, maar over wat er gebeurt als kwetsbare mensen zonder juridische bijstand hun recht proberen te halen. De boodschap is glashelder: ook in het AI-tijdperk blijft menselijke juridische expertise onmisbaar.

Een noodkreet als juridische procedure

In arrest nr. 265.712 van 11 februari 2026 buigt de Raad van State zich over een zaak die leest als een sociaal drama. Twee huurders wonen al jaren in een woning in Malle die niet voldoet aan de minimale kwaliteitsnormen. Een woningcontrole in oktober 2025 brengt zeven kleine gebreken, negen ernstige gebreken en twee gebreken aan het licht die "een direct gevaar voor de veiligheid of gezondheid opleveren". De woningcontroleur is duidelijk: de gebreken kunnen niet binnen een waarschuwingsprocedure worden opgelost.

Toch besluit de burgemeester de procedure tot ongeschiktheids- en onbewoonbaarheidsverklaring uit te stellen, tot eind februari 2026. De huurders, die ondertussen ook veroordeeld zijn tot uithuiszetting na ontbinding van de huurovereenkomst, stappen zelf naar de Raad van State. Zonder advocaat.

"Niet door AI te vervangen"

Wat dit arrest bijzonder maakt, is de voorafgaande opmerking van de Raad van State. De rechter erkent dat deze procedure een noodkreet is van mensen in een precaire woonsituatie. En dan volgt een passage die opvalt in een juridisch arrest:

De Raad van State stelt vast dat de meest kwetsbare personen dreigen in een situatie terecht te komen waarin zij zelf, zonder juridische ondersteuning, een procedure moeten opstarten. Het voeren van de juiste procedure, op het goede moment en op een correcte wijze, vergt specifieke expertise en ervaring, "die ook niet door een beroep op artificiële intelligentie kan worden vervangen".

Dat is een krachtig signaal. De hoogste bestuursrechter van België zegt in feite: hoe goed AI ook wordt, het vervangt niet wat juridische professionals doen voor mensen die het hardst hulp nodig hebben.

Het Zwitserse zakmes

De vergelijking met een Zwitsers zakmes is treffend. AI is veelzijdig en nuttig, maar alleen doeltreffend in handen van iemand die weet hoe en wanneer het te gebruiken. Zonder die expertise levert AI foutieve correlaties en onjuiste resultaten op, zoals het Grondwettelijk Hof al waarschuwde in arrest nr. 9/2025.

De Belgische rechtspraak levert ondertussen concrete voorbeelden. Het hof van beroep te Gent tikte een advocaat op de vingers wiens conclusie een waslijst aan verkeerde citaten en verwijzingen naar onbestaande rechtspraak bevatte, het directe gevolg van ongecontroleerd AI-gebruik. Zoals Stibbe recent signaleerde, werden ook burgers die zelf procedeerden met AI-gegenereerde stukken veroordeeld wegens misbruik van procesrecht. Het probleem speelt dus aan beide kanten: bij de professional die AI onkritisch inzet én bij de burger die denkt dat AI de professional overbodig maakt.

Twee kanten van dezelfde munt

Dit arrest raakt aan twee problemen die onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.

Het eerste is de toegankelijkheid van juridische bijstand. In België kan iedereen terecht bij de eerstelijnsbijstand voor een gratis oriënterend adviesgesprek met een advocaat. Daarnaast bestaat de tweedelijnsbijstand (het pro-Deosysteem) voor rechtzoekenden met een laag inkomen. Ook het OCMW speelt hierin een cruciale rol: in het arrest zelf verwijst het vonnis van de rechtbank de huurders expliciet naar het OCMW voor begeleiding en bijstand. Toch blijken kwetsbare mensen al deze wegen lang niet altijd te vinden.

Het tweede probleem is het onkritisch vertrouwen op AI als alternatief voor juridische expertise. Rechtzoekenden die geen professionele hulp kunnen betalen of vinden, wenden zich tot ChatGPT of vergelijkbare tools. Dat klinkt logisch, maar het resultaat is vaak een procedure die op het verkeerde moment, bij het verkeerde forum of op een onjuiste grond wordt ingesteld. Precies wat hier is gebeurd: de vordering werd afgewezen omdat de verzoekster niet met de vereiste spoed had gehandeld en de schorsing haar bovendien geen voordeel meer kon opleveren.

Wat dit voor jouw organisatie betekent

Dit arrest is meer dan een Belgische casus. Het raakt de kern van wat juridische professionals doen en waarom dat niet zomaar te automatiseren valt. Of je nu werkt bij een advocatenkantoor, een gemeente, een OCMW, een rechtsbijstandsverzekeraar of een juridische afdeling: AI kan je werk sneller, slimmer en efficiënter maken. Maar de essentie van juridisch werk, de juiste strategie kiezen, timing inschatten, kwetsbare mensen door een complex systeem loodsen, dat blijft mensenwerk.

Voor iedere organisatie die AI inzet in een juridische context is de les helder: gebruik het als krachtig hulpmiddel, maar investeer tegelijkertijd in wat AI niet kan. En besef dat juist de mensen die het meest gebaat zijn bij jouw expertise, het minst in staat zijn om zonder jou hun weg te vinden.

Juridische bijstand is geen anachronisme. Het is een noodzakelijke pijler van de rechtsstaat. En de professional die AI verantwoord inzet, versterkt die pijler in plaats van hem te ondermijnen.

Wil je weten hoe jouw organisatie AI verantwoord kan inzetten zonder de kern van het juridische vak uit het oog te verliezen? Plan een gesprek met The Innovative Lawyer.