AI Monitor Gemeenten 2025: wat we kunnen leren van gemeenten die worstelen met AI

Dertig Nederlandse gemeenten deden mee aan de AI Monitor Gemeenten 2025 van M&I/Partners. De resultaten laten een herkenbaar beeld zien: veel enthousiasme, groeiend gebruik, maar ook serieuze worsteling met kaders, training en digitale soevereiniteit. En precies die worsteling is relevant voor iedereen die in de juridische sector met AI aan de slag wil.

87% gebruikt al generatieve AI

De cijfers liegen er niet om. Van de ondervraagde gemeenten zet 87% generatieve AI in, vooral voor het samenvatten van beleidsstukken, het herschrijven van teksten op B1-niveau en het opstellen van presentaties. Tools als Microsoft Copilot en SafeGPT worden het vaakst genoemd. Het domein bedrijfsvoering loopt voorop: 90% van de gemeenten die generatieve AI gebruiken, past het daar toe.

Herkenbaar? Dat zou het moeten zijn. Of je nu op een advocatenkantoor werkt, bij een juridische afdeling of als zelfstandig jurist: de toepassingen zijn vergelijkbaar. Conceptbrieven opstellen, dossiers samenvatten, jurisprudentie doorzoeken, contracten analyseren. Het verschil: gemeenten leggen hun keuzes vast in beleid, en in de juridische sector gebeurt dat vaak nog niet.

Beleid groeit, maar digitale soevereiniteit blijft achter

Twee derde van de gemeenten heeft inmiddels beleidskaders voor AI opgesteld. Dat is een flinke stijging ten opzichte van 2024, toen slechts 32% beleid had. Die kaders bevatten spelregels als: geen persoonsgegevens invoeren, alleen goedgekeurde tools gebruiken, output altijd kritisch controleren en transparant zijn over AI-gebruik.

Maar op het vlak van digitale soevereiniteit is het beeld anders. Slechts 27% van de gemeenten maakt actief onderscheid tussen EU-AI en non-EU-AI. En maar 7% heeft daar beleid voor. De meerderheid werkt er nog niet aan of maakt helemaal geen onderscheid. Terwijl de AI Act en de AVG juist vragen om bewust na te denken over waar data naartoe gaat.

Voor juridische professionals die werken met cliëntgegevens, processtukken en vertrouwelijke correspondentie is die vraag minstens zo relevant. Waar draait jouw AI-tool? Wie heeft toegang tot de data? En voldoet dat aan de eisen die je stelt als juridisch professional met een geheimhoudingsplicht?

AI-geletterdheid: de intentie is er, de uitvoering niet

60% van de gemeenten geeft aan dat medewerkers al getraind zijn in AI-geletterdheid. Dat klinkt goed, totdat je de cijfers verder leest. Bij 78% van die gemeenten heeft minder dan de helft van het personeel een basistraining gevolgd. Aanvullende training, met aandacht voor bijvoorbeeld geavanceerd prompten of het bouwen van AI-agents, bereikt nog minder mensen.

De AI Act (artikel 4) verplicht organisaties sinds 2025 om te zorgen dat medewerkers die met AI werken voldoende kennis en vaardigheden hebben. Dat geldt voor gemeenten, maar net zo goed voor kantoren, juridische afdelingen en andere organisaties in de juridische sector. Een eenmalige lunchlezing over ChatGPT volstaat niet. Je hebt een structureel programma nodig dat medewerkers leert wat AI kan, waar de grenzen liggen en hoe je het veilig inzet in de dagelijkse praktijk.

De gemeente Haarlemmermeer laat zien hoe dat kan. Daar werken ze met een gelaagde aanpak: een basistraining voor iedereen, verdiepende sessies voor specifieke teams en een AI-ambassadeursprogramma waarin medewerkers intern workshops geven. Dat model is direct vertaalbaar naar een organisatie met verschillende teams, secties of praktijkgroepen.

Experimenteren mag, maar met kaders

Wat opvalt in het rapport: gemeenten die het goed doen, combineren enthousiasme met structuur. De gemeente Dijk en Waard draait bijvoorbeeld een Copilot-pilot met vijftig medewerkers en heeft bewust gekozen om een schrijfhulp te bouwen die verbetersuggesties geeft in plaats van hele documenten herschrijft. Zo blijft de medewerker eigenaar van het werk. En hun portaal voor openbare stukken wordt bewust los van Big Tech gebouwd, juist om niet afhankelijk te worden van één leverancier.

Dat is een volwassen benadering. Niet alles verbieden, niet alles toestaan, maar een helder kader neerzetten waarbinnen je kunt leren en opschalen. Precies wat de juridische sector nodig heeft.

Wat betekent dit voor jouw organisatie?

De AI Monitor Gemeenten laat zien dat zelfs organisaties met beperkte budgetten en veel regeldruk serieuze stappen zetten. Ze formuleren beleid, trainen medewerkers en experimenteren met concrete toepassingen. Tegelijkertijd worstelen ze met dezelfde vragen als juridische organisaties: privacy, leveranciersafhankelijkheid, datakwaliteit en de kloof tussen de early adopters en de rest van de organisatie.

Het verschil? Gemeenten worden door de AI Act en de Nederlandse Digitaliseringsstrategie gedwongen om dit te organiseren. In de juridische sector is die externe druk minder aanwezig, maar de noodzaak is er niet minder om. Je cliënten verwachten dat je zorgvuldig met hun gegevens omgaat. Je medewerkers verwachten dat ze met de juiste tools kunnen werken. En je concurrenten zitten niet stil.

De vraag is niet of AI een plek krijgt in jouw organisatie. De vraag is of je de regie houdt over hoe dat gebeurt.

Wil je weten hoe jouw organisatie AI verantwoord kan inzetten? Plan een gesprek met The Innovative Lawyer.