AI-geletterdheid: wat van de individuele advocaat wordt verwacht

Met de Aanbevelingen AI in de advocatuur heeft de Nederlandse Orde van Advocaten duidelijk gemaakt dat het gebruik van kunstmatige intelligentie raakt aan de kern van het advocatenberoep. AI-gebruik is geen puur technische keuze, maar onderdeel van professioneel handelen. De NOvA benadrukt dat iedere advocaat die AI gebruikt moet beschikken over toereikende AI-geletterdheid. Die verplichting rust primair op de individuele advocaat, ongeacht de mate waarin AI-gebruik binnen het kantoor al is geformaliseerd.

Daarnaast geldt sinds 2 februari 2025 een wettelijke verplichting op grond van artikel 4 van de Europese AI Act. Organisaties én professionals die AI inzetten moeten beschikken over een toereikend niveau van AI-geletterdheid. De Autoriteit Persoonsgegevens, als coördinerend toezichthouder op AI in Nederland, benadrukt dat dit geen abstract kennisniveau is maar een concrete, aantoonbare verantwoordelijkheid.

AI-kennis als onderdeel van deskundigheid

Van iedere advocaat mag worden verwacht dat hij of zij beschikt over basiskennis van (generatieve) AI. Dat betekent niet alleen weten wat een AI-tool kan, maar vooral begrijpen wat zij niet kan. Inzicht in beperkingen zoals hallucinaties, bias, schijnzekerheid en foutgevoeligheid is essentieel. Ook kennis van de relevante regelgeving, waaronder de AI Act, maakt onderdeel uit van deze deskundigheid.

De NOvA werkt dit concreet uit: advocaten worden geacht opleidingen te volgen over onder meer LLM-principes, promptgebruik, bias-mitigatie en foutdetectie. Die kennis moet actueel worden gehouden via permanente educatie en het intern delen van best practices. Het gaat er niet om AI te normaliseren als vanzelfsprekend hulpmiddel, maar om advocaten in staat te stellen risico's te herkennen en te beheersen.

Kritische controle van AI-output

AI mag ondersteunen, maar nooit zelfstandig juridische conclusies trekken. De advocaat blijft verantwoordelijk voor het werkproduct en moet AI-output kritisch beoordelen, controleren en waar nodig corrigeren. Het klakkeloos overnemen van AI-gegenereerde tekst is niet verenigbaar met professioneel handelen.

De NOvA benadrukt dat citaten, jurisprudentie en feiten altijd handmatig moeten worden geverifieerd vóór gebruik. Daarnaast waarschuwt zij voor AI-tools die geneigd zijn de ingevoerde prompt te bevestigen, ook wanneer die onjuist is. Kritische controle is daarmee niet slechts een aanbeveling, maar een kernvereiste van professionele AI-inzet.

Beoordelen wanneer AI níet geschikt is

AI-geletterdheid betekent ook kunnen herkennen wanneer AI niet passend is. Bij gevoelige dossiers, complexe belangenafwegingen of situaties waarin maatwerk en context doorslaggevend zijn, kan het gebruik van AI juist extra risico's opleveren. De individuele advocaat moet die afweging zelfstandig kunnen maken.

De AP onderstreept dat AI-geletterdheid mede wordt beoordeeld op het vermogen om risico's voor fundamentele rechten te herkennen en de impact van AI-gebruik op betrokkenen te begrijpen. Voor de advocaat vertaalt zich dat naar de vraag of AI-inzet in een concreet dossier de belangen van de cliënt, de wederpartij of derden kan schaden.

Verantwoordelijkheid blijft bij de advocaat

Het gebruik van AI verandert niets aan de kern van het beroep. De advocaat blijft volledig verantwoordelijk voor het advies, de processtukken en de communicatie met cliënten en derden. AI is een hulpmiddel, geen medebehandelaar.

De NOvA formuleert het kernachtig: de advocaat blijft altijd zelf verantwoordelijk voor het uiteindelijke advies en de bescherming van cliëntbelangen. Opvallend is dat de NOvA advocaten aanbeveelt om vooraf toestemming te vragen aan de cliënt voor AI-gebruik in het dossier. Dat gaat mogelijk verder dan wat de beroepsregels strikt vereisen, maar past bij het belang van transparantie en vertrouwen.

Handelen binnen kantoorafspraken

Van de individuele advocaat mag worden verwacht dat hij of zij AI gebruikt binnen de kaders die het kantoor heeft vastgesteld. Afwijken daarvan kan professionele gevolgen hebben.

De NOvA beveelt kantoren aan om een kantoorbreed AI-beleid op te stellen, met aandacht voor onder meer toezicht op medewerkers en leveranciers, een controlecyclus en duidelijke afspraken over welke tools voor welke doeleinden mogen worden ingezet. De individuele advocaat heeft daarin een dubbele rol: enerzijds handelen binnen die kaders, anderzijds bijdragen aan de kennisontwikkeling binnen het kantoor.

Tot slot

AI-geletterdheid voor de individuele advocaat draait om professioneel oordeel. Het gaat om kennis, kritisch vermogen en verantwoordelijkheid in een praktijk waarin AI een vast hulpmiddel is geworden.

De eisen vanuit de AI Act, de NOvA en de AP maken duidelijk dat AI-geletterdheid geen vrijblijvende ambitie is. Het is een concrete, aantoonbare verplichting die onderdeel uitmaakt van de deskundigheid die van iedere advocaat mag worden verwacht.

Wil je weten of jij – of je kantoor – voldoet aan de eisen voor AI-geletterdheid onder de AI Act en de NOvA-aanbevelingen?

Wij helpen advocaten en kantoren met een praktische beoordeling van AI-gebruik, gerichte opleiding en de inrichting van een passend AI-beleid.