Klokkenluidersmeldingen over AI bij het AI Office vallen sinds 2 augustus onder Europese bescherming
Wie beroepsmatig betrokken is bij een aanbieder van AI en daar een inbreuk op de AI-verordening ziet, kan die anoniem melden bij het Europese AI Office. Sinds 2 augustus 2026 is zo'n melder beschermd tegen benadeling op grond van de Europese Klokkenluidersrichtlijn. Die bescherming geldt voor meldingen over inbreuken op Unierecht. Het meldkanaal zelf staat open voor een bredere categorie zorgen, en juist in dat verschil zit het risico voor de melder. Voor organisaties die AI ontwikkelen, inkopen of gebruiken, is dit een reden om hun interne meldregeling te herzien.
Hoe het meldkanaal van het AI Office werkt
De Europese Commissie opende eind november 2025 een apart meldkanaal binnen het AI Office, het expertisecentrum van de Commissie dat toezicht houdt op een deel van de AI-verordening. Volgens de pagina van de Commissie over het meldkanaal kun je in elke officiële EU-taal melden, desgewenst anoniem en met onderliggende documenten. Via een beveiligde inbox volg je de voortgang van je melding en beantwoord je vervolgvragen van het AI Office zonder je identiteit prijs te geven.
Het kanaal richt zich op mensen die beroepsmatig verbonden zijn met aanbieders van AI-modellen voor algemene doeleinden of van AI-systemen die onder het toezicht van het AI Office vallen. Een AI-model voor algemene doeleinden is het onderliggende taalmodel dat voor uiteenlopende taken bruikbaar is, zoals de modellen achter ChatGPT, Claude of Copilot. Eucrim noemt als doelgroep medewerkers, opdrachtnemers, aandeelhouders en bestuurders. Je hoeft dus niet bij een Europese organisatie te werken: ook wie bij een Amerikaanse modelaanbieder werkt, kan melden. Op de pagina over het klachtenformulier beschrijft de Commissie het meldkanaal ruimer, als kanaal voor wie verbonden is met aanbieders of gebruikers van AI. Hoe die twee omschrijvingen zich tot elkaar verhouden, maakt de Commissie niet duidelijk. Naast het meldkanaal bestaat dat klachtenformulier voor iedereen, maar daar moet je je identiteit opgeven.
Klokkenluidersbescherming onder de AI-verordening sinds 2 augustus 2026
Artikel 87 van de AI-verordening verklaart de Klokkenluidersrichtlijn (EU) 2019/1937 van toepassing op meldingen van inbreuken op de verordening. Bij de lancering liet de Commissie weten dat er tot 2 augustus 2026 geen automatische bescherming tegen benadeling gold, ook niet voor wie daarvoor een geheimhoudingsbeding schond. Sinds die datum valt een melding over een inbreuk op de AI-verordening wel binnen de richtlijn.
De richtlijn verbiedt elke benadeling als gevolg van een melding, zoals ontslag, schorsing of het onthouden van promotie, en legt de bewijslast bij de werkgever om aan te tonen dat een nadelige maatregel niets met de melding te maken had. De melder hoeft geen gelijk te krijgen: een redelijk vermoeden op het moment van melden volstaat. De bescherming geldt ook voor zelfstandigen, aandeelhouders, sollicitanten en oud-medewerkers, mits de werkrelatie door Unierecht wordt beheerst.
Waar het meldkanaal breder is dan de bescherming
De Commissie omschrijft het kanaal als bestemd voor meldingen over schadelijke praktijken en andere schendingen van de AI-verordening. Die formulering laat ruimte voor zorgen over de opzet en werking van een AI-systeem die niet direct op een geschonden regel terug te voeren zijn. Een melding kan voor het AI Office aanleiding zijn de aanbieder om informatie te vragen over zijn risicoanalyse en beheersmaatregelen. Dat het AI Office dat instrument actief gebruikt, bleek eerder al uit de informatieverzoeken aan ruim dertig AI-aanbieders.
Wij lezen dit zo: het kanaal neemt meer aan dan de richtlijn beschermt. Een zorg over een model dat ondoordacht is ontworpen maar geen regel schendt, is geen inbreuk op Unierecht. De melder van zo'n zorg heeft dan alleen zijn anonimiteit als bescherming, tenzij de zorg raakt aan een terrein dat al onder de richtlijn viel, zoals productveiligheid, consumentenbescherming of gegevensbescherming. Op dezelfde pagina wijzen de auteurs erop dat onduidelijk is of risico's van AI die een aanbieder alleen intern gebruikt, onder de bescherming vallen. Daarnaast houdt het AI Office vooral toezicht op de modelaanbieders. Voor AI-systemen die organisaties zelf inzetten, is in de meeste gevallen een nationale toezichthouder bevoegd, en in Nederland is de Autoriteit Persoonsgegevens nog niet als markttoezichthouder aangewezen.
Voor juristen geldt nog een eigen grens. De Klokkenluidersrichtlijn laat de vertrouwelijkheid van communicatie tussen advocaat en cliënt onverlet. Wat onder het verschoningsrecht valt, hoort dus niet in een melding, ook niet als die melding verder wel beschermd is.
Gevolgen voor de interne meldregeling
Werkgevers met vijftig of meer werknemers zijn onder de Wet bescherming klokkenluiders verplicht tot een interne meldregeling, waarop de ondernemingsraad instemmingsrecht heeft. Die verplichting wordt slecht nageleefd: uit de Werkgevers Enquête Arbeid 2024 bleek dat ruim een kwart van de werkgevers helemaal niet bekend was met een meldprocedure. Een melder mag bovendien direct extern melden zonder eerst de interne route te doorlopen. Een organisatie die zorgen over AI als eerste wil horen, moet dus een interne route bieden die melders vertrouwen.
Voor organisaties die AI ontwikkelen of op grote schaal inzetten, zijn vier stappen zinvol. Neem inbreuken op de AI-verordening uitdrukkelijk op in de meldregeling, en vermeld daarbij dat ook zorgen over AI die geen duidelijke regel schenden intern gemeld kunnen worden. Zorg dat vertrouwenspersonen en meldfunctionarissen genoeg van de AI-verordening weten om een melding juist te duiden, ook met het oog op de AI-geletterdheid die artikel 4 al van organisaties vraagt. Loop geheimhoudingsbedingen in arbeids- en opdrachtovereenkomsten na op formuleringen die suggereren dat een melding bij een toezichthouder verboden is. En leg vast hoe meldingen worden verwerkt: een werkgever moet vertrouwelijke gegevens over een melding geheimhouden. Wie AI wil inzetten bij het samenvatten of rubriceren van meldingen, doet dat alleen in een afgeschermde omgeving met een verwerkersovereenkomst en zonder training op de invoer.