Rechter gaat stap verder: advocaat moet uitleg geven over vermeend AI-gebruik

Tot voor kort kwamen rechters die AI-gebruik bij advocaten vermoedden niet veel verder dan een kritische opmerking in hun vonnis. Een zaak bij de rechtbank Oost-Brabant markeert een kentering: voor het eerst sommeert een kantonrechter een advocaat expliciet om verantwoording af te leggen over het vermoedelijke gebruik van kunstmatige intelligentie.

Niet-bestaande rechtspraak in huurgeschil

De kwestie draait om een huurconflict waarin een woningcorporatie de huurovereenkomst wil ontbinden wegens vermeende woonfraude. De huurder zou niet zelf in de sociale huurwoning verblijven en daarnaast meerdere koopwoningen bezitten. De raadsvrouw van de huurder diende een rectificatie in waarin zij eerder aangehaalde jurisprudentie introk omdat deze na verificatie onvindbaar bleek.

De kantonrechter onderzocht de oorspronkelijke verwijzingen en constateerde opvallende gebreken: van de acht opgevoerde ECLI-nummers bleek er één simpelweg niet te bestaan. De overige zeven uitspraken betroffen zaken die inhoudelijk volstrekt los stonden van het huurgeschil, variërend van echtscheidingsbeschikkingen tot strafzaken. Bij de rectificatie verzuimde de advocaat bovendien om alternatieve jurisprudentie aan te dragen ter onderbouwing van het verweer.

Afwezige advocaat, aanwezige cliënt

Pikant detail: de kantonrechter wilde de kwestie tijdens de mondelinge behandeling aan de orde stellen, maar de advocaat verscheen niet ter zitting. Haar cliënt was er wel. Deze verklaarde aan de rechter dat zijn raadsvrouw hem had verteld dat zij een bepaald systeem had gebruikt en dat daardoor de verwijzingen niet correct waren. Welk systeem dat precies was, wist hij niet.

De rechter merkt op dat dezelfde advocaat in een andere procedure eveneens een rectificatie had ingediend en ook daar niet was komen opdagen.

Rechter spreekt zich duidelijk uit

In zijn tussenvonnis laat de kantonrechter er geen misverstand over bestaan: hij heeft de sterke indruk dat de raadsvrouw processtukken geheel of gedeeltelijk door een AI-tool heeft laten genereren, zonder de aangehaalde rechtspraak te verifiëren. Als dit inderdaad het geval is, kwalificeert hij dat als kwalijk gedrag. De cliënt wordt erdoor benadeeld en de wederpartij kan op het verkeerde been worden gezet.

De woningcorporatie stelde dat de rechter de volledige conclusie van antwoord buiten beschouwing zou moeten laten. Dat ging de kantonrechter echter te ver als sanctie. In plaats daarvan krijgt de advocaat zes weken de tijd om bij akte uitleg te geven over het gestelde AI-gebruik, naast een aantal inhoudelijke punten.

Verscherpt toezicht door dekens

Deze ontwikkeling past in een breder beeld. Het Dekenberaad kondigde eerder aan dat lokale dekens actiever gaan toezien op de wijze waarop advocaten AI inzetten. De Gelderse deken Wouter Timmermans, die binnen het dekenberaad het AI-dossier behartigt, vertelde aan de NOS dat inmiddels drie advocaten een waarschuwing hebben ontvangen wegens onzorgvuldig AI-gebruik. Twee van hen kregen bovendien een verplichte AI-cursus opgelegd.

In januari 2026 publiceerde het College van Toezicht Advocatuur zijn werkplan, waarin expliciet staat dat het gebruik van juridische AI-tools voortaan onderdeel wordt van het reguliere toezicht. Via kantooronderzoeken, vragenlijsten en gerichte uitvragen zullen dekens systematischer nagaan hoe advocatenkantoren met AI omgaan.

Geen verbod, wel een verificatieplicht

De les uit deze zaak is niet dat advocaten geen AI mogen gebruiken. Tools als ChatGPT kunnen nuttig zijn voor conceptteksten, samenvattingen of het identificeren van mogelijk relevante rechtspraak. Maar de advocaat blijft te allen tijde zelf verantwoordelijk voor de juistheid van wat hij of zij bij de rechter indient.

Hoogleraar Lodewijk Smeehuijzen van de Vrije Universiteit Amsterdam verwoordde het eerder treffend: bronnen aanhalen die niet bestaan, is ernstig. AI-tools produceren teksten die overtuigend lezen maar feitelijk onjuist kunnen zijn. Verificatie is dus geen optie maar een beroepsmatige verplichting.

Wat betekent dit voor de praktijk?

Voor advocatenkantoren wordt het steeds urgenter om beleid te formuleren rondom AI-inzet. Enkele aandachtspunten:

• Stel duidelijke protocollen op voor het gebruik van generatieve AI in processtukken

• Verifieer áltijd aangehaalde rechtspraak via officiële bronnen zoals rechtspraak.nl

• Investeer in scholing zodat medewerkers de beperkingen van AI-tools begrijpen

• Wees transparant richting cliënten over de rol van AI in het werkproces

De rechtspraak heeft nu een duidelijk signaal afgegeven: wie AI ongecontroleerd inzet, riskeert niet alleen verlies van de zaak maar ook reputatieschade en tuchtrechtelijke consequenties.