Legal Prompt van de Week: Het begrip dat je zelf hebt bedacht

Elke week delen we op onze website de Legal Prompt van de Week om juristen te inspireren bij het gebruik van taalmodellen in hun dagelijkse werk. Of je nu op zoek bent naar een nieuwe invalshoek, een efficiëntere manier om informatie te analyseren of een innovatieve aanpak voor juridische vraagstukken, onze prompts helpen je slimmer gebruik te maken van taalmodellen en AI. Deze week gaat het over een fout die vooral auteurs van vakpublicaties overkomt: een taalmodel behandelt een term die jij zelf hebt gemunt als gevestigde leer, en bouwt daar zonder aarzelen op voort. In deze editie introduceren we de Begrippenscan. Volg ons via social media of schrijf je in voor onze nieuwsbrief om op de hoogte te blijven.

Een term die klinkt als leer

Wie juridisch schrijft, maakt begrippen. Je ziet een categorie die in de wet en de rechtspraak geen eigen naam heeft, en je geeft haar er een, omdat je anders drie keer per alinea een omschrijving van twee regels nodig hebt. Dat is goed vakwerk. Een werkbegrip maakt een betoog leesbaar en laat zien dat je iets ziet wat anderen nog niet hebben benoemd.

Voor een taalmodel is zo’n werkbegrip niet te onderscheiden van een begrip dat al decennia in de literatuur staat. Het is goed gevormd, het past in het register van het rechtsgebied en het wordt in jouw tekst gebruikt met de vanzelfsprekendheid van een vaste term. Precies die vanzelfsprekendheid neemt het model over.

In een recente redactieronde van een eigen artikel over het strafrechtelijke ambtenaarsbegrip ging het model er zonder voorbehoud van uit dat de term “verlengde ambtenaar” uit de literatuur kwam. De term was door de auteur zelf bedacht. Het model stelde voor om er een literatuurverwijzing bij te zoeken, en formuleerde de herziene passage alsof het om bestaande doctrine ging. Was die versie zo naar de redactie gegaan, dan had een lezer pas iets gemerkt op het moment dat hij de bron probeerde te vinden.

Waarom het model hier misgaat

Een taalmodel beoordeelt een term op waarschijnlijkheid. Het vraagt zich niet af of het begrip ergens gepubliceerd is. Het herkent dat “verlengde ambtenaar” lijkt op uitdrukkingen als de verlengde arm van de overheid en op het ruime strafrechtelijke ambtenaarsbegrip, en concludeert dat het in die familie thuishoort. Hoe beter jouw term gevormd is, hoe sterker die indruk.

Daar komen twee gevolgen uit voort. Het eerste is dat het model je term overneemt in herschrijvingen, samenvattingen en abstracts alsof hij vaststaat, en daarmee de markering weghaalt die jij er misschien zelf nog bij had gezet. Het tweede is gevaarlijker: vraag je om een onderbouwing, dan levert het die. Een auteur, een jaartal, een tijdschrift. Het model vult de plek in waar een bron hoort te staan, omdat een gevestigd begrip een bron heeft.

Je lost dit niet op door het model te vragen of de term bestaat. Op die vraag krijg je een antwoord met dezelfde zekerheid als de fout zelf. Wat wel werkt, is het model dwingen elk begrip in je tekst in een vaste categorie te plaatsen, met een verplichte categorie voor alles waarvoor het geen verifieerbare vindplaats kan noemen. Die categorie is de uitkomst die je zoekt.

Een voorbeeld uit eigen werk

Neem deze passage, geschreven voor een publiek van ambtenarenrechtjuristen. De verlengde ambtenaar staat er zonder introductie in, zoals in een tweede of derde versie van een artikel vaak gebeurt wanneer de definitie ergens anders terecht is gekomen of bij een herschrijving is gesneuveld.

Wie als zelfstandige in opdracht van een gemeente handhavingstaken
uitvoert, heeft geen arbeidsovereenkomst met die gemeente en is
daarom geen ambtenaar in de zin van de Ambtenarenwet 2017. Sinds de
normalisering kent die wet alleen nog de ambtenaar die een
arbeidsovereenkomst heeft met een overheidswerkgever. Het strafrecht
hanteert een eigen, ruimer begrip, dat in de rechtspraak is
uitgewerkt aan de hand van de aanstelling onder toezicht en
verantwoordelijkheid van de overheid en de uitoefening van een
publieke taak. Voor de verlengde ambtenaar gelden daardoor de
omkopingsbepalingen van de artikelen 362 en 363 Sr.

Met de Begrippenscan hieronder levert het model deze uitkomst op:

ambtenaar (civielrechtelijk)
Herkomst: WET. Vindplaats: artikel 1 Ambtenarenwet 2017. Actie: geen.

normalisering
Herkomst: WET. Vindplaats: Wet normalisering rechtspositie
ambtenaren. Actie: geen.

ambtenaar (strafrechtelijk)
Herkomst: WET en RECHTSPRAAK. Vindplaats: artikel 84 Sr breidt het
begrip uit; het criterium komt uit rechtspraak. Actie: vindplaats
rechtspraak zelf toevoegen.

aanstelling onder toezicht en verantwoordelijkheid van de overheid
Herkomst: RECHTSPRAAK. Vindplaats niet geverifieerd. Actie:
vindplaats zelf toevoegen.

verlengde ambtenaar
Herkomst: GEEN BRON. Actie: introduceren als eigen werkbegrip, met
definitie bij het eerste gebruik.

omkopingsbepalingen
Herkomst: WET. Vindplaats: artikelen 362 en 363 Sr. Actie: geen.

Het model heeft de verlengde ambtenaar in de categorie gezet waar hij hoort, en het heeft bij het rechtspraakcriterium toegegeven dat het de vindplaats niet zelf kan verifiëren. Dat tweede is net zo waardevol als het eerste. Je weet nu precies welke twee begrippen je zelf moet nalopen, en welke vier je kunt laten staan.

Concrete prompts

Begrippenscan

Wanneer gebruiken: bij elke versie van een artikel, annotatie of noot die je naar een redactie stuurt.

Waarvoor: zichtbaar maken welke begrippen in je tekst nergens anders voorkomen.

Hieronder staat een juridische tekst die ik zelf heb geschreven.

Maak een lijst van elk vakbegrip in de tekst: elke term die een
juridische betekenis draagt, ook als die uit meerdere woorden bestaat.

Plaats elk begrip in precies een van deze categorieen:
- WET: het begrip staat in een wettelijke bepaling
- RECHTSPRAAK: het begrip is in rechtspraak ontwikkeld
- LITERATUUR: het begrip komt uit gepubliceerde literatuur
- GEEN BRON: je kunt geen verifieerbare vindplaats noemen

Regels:
1. Noem bij WET het artikel. Noem bij RECHTSPRAAK en LITERATUUR
   alleen een vindplaats die je met zekerheid kunt verifieren.
   Kun je dat niet, schrijf dan "vindplaats niet geverifieerd".
2. Verzin geen auteur, jaartal, tijdschrift of uitspraak.
3. Een begrip dat goed gevormd is of lijkt op een bestaand begrip,
   is daarmee geen bestaand begrip. Bij twijfel: GEEN BRON.
4. Geef per begrip aan wat ik moet doen.

Lever per begrip: het begrip, de herkomst, de vindplaats en de actie.

Introductietoets

Wanneer gebruiken: direct na de Begrippenscan, voor elk begrip in de categorie GEEN BRON.

Waarvoor: controleren of je eigen werkbegrip voor de lezer herkenbaar is als eigen werkbegrip.

Hieronder staan mijn tekst en een lijst begrippen die ik zelf heb
bedacht.

Controleer per begrip:
1. Waar komt het voor het eerst voor (citeer de zin)?
2. Wordt het daar gedefinieerd?
3. Blijkt uit de tekst dat het een eigen werkbegrip is, en geen
   bestaand begrip?
4. Wordt het later gebruikt op een manier die afwijkt van die
   definitie?

Herschrijf niets. Als een van de vragen met nee wordt beantwoord,
geef dan de zin waar het misgaat en wat er ontbreekt.

Herschrijfbewaker

Wanneer gebruiken: als je een model een tekst met eigen werkbegrippen laat inkorten, samenvatten of herschrijven.

Waarvoor: voorkomen dat de markering van je werkbegrip bij een herschrijving verdwijnt.

De volgende begrippen in deze tekst zijn eigen werkbegrippen van de
auteur en geen gevestigde leer: [begrippen].

Bij het herschrijven geldt:
- Behoud bij het eerste gebruik van elk begrip de introductie als
  eigen werkbegrip, inclusief de definitie.
- Gebruik deze begrippen nooit in een zin die suggereert dat ze in
  wet, rechtspraak of literatuur voorkomen.
- Voeg bij deze begrippen geen bronverwijzing toe.

Meld na afloop in een aparte regel of je een van deze begrippen hebt
geschrapt, en zo ja waar.

Wat je zelf blijft doen

De Begrippenscan vindt kandidaten. De vaststelling dat een begrip echt nergens anders voorkomt, doe je zelf, in de databanken die je normaal gebruikt. Een model dat GEEN BRON zegt, heeft niet bewezen dat er geen bron is. Het heeft gezegd dat het er geen kan verifiëren, en dat is precies het signaal om zelf te zoeken.

Het omgekeerde geldt ook. Een begrip in de categorie LITERATUUR met een vindplaats die je niet kunt terugvinden, behandel je als GEEN BRON. De prompt maakt die fout kleiner, en het restant blijft jouw verantwoordelijkheid als auteur.

Alle voorbeelden in deze editie werken op tekst die je zelf hebt geschreven en op openbare bronnen. Daarmee is de Begrippenscan bruikbaar bij elk artikel, elke annotatie en elk advies waarin je een eigen indeling of begrip introduceert.