Veel organisaties sturen bij AI op training: iedereen een cursus, iedereen een account. In het webinar AI-adoptie in de praktijk van 5 november, dat je nog gratis kunt terugkijken, stelde Eva Bosma van &samhoud dat je de hele organisatie kunt hebben getraind terwijl de adoptie laag blijft. Training raakt maar een deel van wat er nodig is. Volgens het model van &samhoud gaat adoptie over vier dingen: gebruik, gedrag, bekwaamheid en verankering. Dit blog gaat over de laatste twee, en daarmee over de vraag die juridische en fiscale teams nu het meest bezighoudt: hoe leid je mensen op als AI een deel van het werk overneemt. Precies die vraag staat centraal in de workshops van &samhoud op de twee congressen van The Innovative Lawyer: Tax Tech 2026 voor fiscalisten op 20 november en Wat AI vraagt van de juridische praktijk voor juristen op 8 december in Den Haag.
Drie bouwstenen van bekwaamheid
Eva onderscheidt drie bouwstenen. De eerste is AI-geletterdheid: begrijpen wat AI is, hoe je de output interpreteert en welke risico's en vooroordelen erin kunnen zitten. Zij noemde dat een hygiënefactor, en dat is het ook juridisch: sinds februari 2025 moeten organisaties die AI-systemen inzetten op grond van artikel 4 van de Europese AI-verordening zorgen voor voldoende AI-geletterdheid van hun medewerkers. De tweede bouwsteen is vakinhoud. AI is een organisatievraagstuk geworden en daarmee ligt de verantwoordelijkheid bij de mensen met de domeinkennis. Eva vertelde hoe &samhoud een finance-agent bouwde, Freddy, en het eigenaarschap daarna bij de financeafdeling zelf legde. Dat vroeg van die afdeling dat zij hun werk vertaalden naar vaardigheden die het systeem kan uitvoeren, en dat zij de agent leerden onderhouden. De derde bouwsteen vindt Eva de belangrijkste: menselijke vaardigheden als empathie, verbinding, creativiteit en aanpassingsvermogen. Hoe meer er geautomatiseerd wordt, hoe zwaarder die gaan wegen. Een fiscalist in het webinar wees erop dat de Big Four hun mensen nu trainen op juist die vaardigheden, terwijl dat zelden is waarvoor fiscalisten en accountants ooit hebben gekozen.
Oordeelsvermogen en het risico van schijnbekwaamheid
Voor de juridische en fiscale praktijk springt één menselijke vaardigheid eruit: oordeelsvermogen. Vroeger leerde je het vak door het te doen. Je bereidde een analyse, een zitting of een rapport voor, ging een paar keer onderuit en leerde daarvan. Als AI meteen een verzorgd ogend stuk oplevert, valt die leerweg weg. Wie niet meer kan beoordelen wat erin staat, heeft volgens Eva een vorm van schijnbekwaamheid. Haar eigen voorbeeld maakt dat concreet. Junioren gingen altijd mee naar interviews bij klanten, maakten notulen en kwamen met een eigen analyse. Nu staat er een notuleertool aan en ligt het transcript met samenvatting al in de mailbox van het team voordat zij de deur uit is. Dat roept de vraag op hoe een junior nog leert of zo'n verslag klopt met wat er in de kamer gebeurde. Herkenbaar voor iedere organisatie waar junioren vroeger meeliepen met een senior en zo het vak leerden.
Opleiden op een andere manier
Eva beoordeelt het werk van haar collega's daarom niet meer op de output. Zij laat hen het denkproces uitleggen dat eraan voorafging. Oordeelsvermogen train je zo als onderdeel van het werk, zonder aparte cursus. Ook samen leren moet je bewuster organiseren, nu het meekijken met een senior minder vanzelf gaat: samen stilstaan, samen terugkijken. Daarnaast kan AI zelf feedback geven. Eva laat met instemming van alle betrokkenen af en toe een tool meeluisteren bij gesprekken om haar gespreksvoering te laten analyseren, en bespreekt die feedback daarna met mensen. Voor juristen en fiscalisten is dat een interessante maar gevoelige toepassing: bij gesprekken met cliënten gelden geheimhoudingsplichten en privacyregels, dus begin met interne overleggen of een oefenpitch waarvan je de opname zelf in de hand hebt.
Verankering: wat wil je eigenlijk met AI bereiken
De vierde pijler is verankering. Als AI wordt toegevoegd terwijl de rest van de organisatie hetzelfde blijft, betwijfelt Eva of je ooit tot echte adoptie komt. Organisaties die voorlopen hebben een helder verhaal over wat ze met AI willen bereiken en wat er met vrijgekomen tijd mag gebeuren. Ze investeren in mensen die het goede voorbeeld geven, voeren het gesprek over wat het werk straks nog betekent en kijken niet alleen of mensen AI gebruiken, maar ook hoe. Uit het onderzoek blijkt dat technologie zelden de bottleneck is. De zwakke plek zit bij de mensen: welke vaardigheden je nu hebt en welke je organisatie straks nodig heeft. Eva noemde een advocatenkantoor dat naast juristen met affiniteit voor AI nu ook AI-experts met affiniteit voor de juridische sector aanneemt. Of dat de toekomst wordt, liet zij open, maar het laat zien dat organisaties zoeken naar een nieuwe inrichting.
Doorpraten op de congressen
Hoe je junioren opleidt als AI het eerste concept schrijft, en wat dat vraagt van senioren en leidinggevenden, is een van de onderwerpen van de &samhoud-workshops op Tax Tech 2026 op 20 november en op Wat AI vraagt van de juridische praktijk op 8 december in Den Haag. Het juristencongres is ook digitaal live te volgen en levert 6 PO-punten op. Wil je eerst het verhaal van Eva Bosma zelf zien, meld je dan aan om het webinar gratis terug te kijken.