De Nederlandse orde van advocaten publiceerde op 12 november 2026 de herziene Aanbevelingen AI in de advocatuur, tegelijk met de campagne "Zo klopt het". De herziene NOvA-aanbevelingen zijn niet bindend en vragen van elk advocatenkantoor een schriftelijk AI-beleid, achttien contractuele waarborgen van AI-leveranciers, controle van AI-output die past bij het risico en toestemming van de cliënt in zeven omschreven situaties.
Onze lezing: het deel dat een kantoor zelf in de hand heeft, is goed uitvoerbaar. Het deel over leveranciers veronderstelt een onderhandelingspositie en IT-kennis die de meeste kantoren missen. Dat laten we hieronder zien aan de hand van Copilot.
Het document telt 34 pagina's, is volgens de NOvA een levend document dat periodiek wordt aangepast, en bestaat uit vijf onderdelen:
- A. Beleid ten aanzien van inkoop en gebruik van AI
- B. Bekwaamheid en gebruik
- C. Informatiebeveiliging
- D. Transparantie en verantwoording
- E. Partijdigheid en maatschappelijke impact
Elk kantoor een schriftelijk AI-beleid
Ieder advocatenkantoor dient volgens de aanbevelingen te beschikken over een schriftelijk, kantoorbreed AI-beleid. Een kantoor kan dat splitsen. Het externe beleid laat cliënten zien wat de gevolgen en waarborgen voor hen zijn. Het interne beleid bevat de concrete risicoafwegingen en maatregelen. Het beleid behandelt ten minste zes onderwerpen:
- Waarborgen vooraf. Wat er contractueel en technisch geregeld moet zijn voordat zaakgegevens in een AI-systeem komen, zoals geheimhouding, serverlocatie en versleuteling. Het beroepsgeheim gaat daarbij verder dan de privacywetgeving.
- Goedgekeurde tools per soort gebruik. Een register met risicoclassificatie en maatregelen. Hetzelfde model kan bij het ene gebruik onschuldig zijn en bij het andere risicovol.
- Gratis, publieke tools. Of en wanneer die zijn toegestaan. De prijs zegt niets over de veiligheid; bepalend is wat er feitelijk met de invoer gebeurt. Zelf hosten zonder deskundig beheer kan onveiliger zijn dan een goed gecontracteerde clouddienst.
- Verantwoordelijkheid. De behandelend advocaat draagt de volledige professionele en tuchtrechtelijke verantwoordelijkheid, met een voorgeschreven werkwijze voor controle.
- De cliënt die geen AI wil. Het kantoor kiest of het zo'n verzoek honoreert, met mogelijk hogere kosten door handwerk, of de opdracht dan niet aanneemt. Ook tijdschrijven en het doorbelasten van licentiekosten staan erin.
- Scholing en incidenten. Periodieke scholing en een protocol voor bijvoorbeeld een vertrouwelijk stuk dat in een niet-goedgekeurde tool belandt.
Het kantoor wijst een AI-verantwoordelijke aan die tools goedkeurt, over verwerkersovereenkomsten onderhandelt en de jaarlijkse review van het beleid uitvoert. Het beleid bevat ook een proces voor AI-functies die via een update in bestaande software verschijnen, zoals in Word of Outlook.
Toestemming van de cliënt
Het kantoor informeert cliënten standaard over het AI-beleid, met een vaste paragraaf in de opdrachtbevestiging of de algemene voorwaarden. Toestemming vooraf wordt aanbevolen in zeven situaties:
- de advocaat beoordeelt het eindresultaat niet handmatig;
- het beroepsgeheim kan niet worden gewaarborgd;
- de cliënt heeft eerder bezwaar gemaakt tegen AI-gebruik;
- er worden bijzondere persoonsgegevens verwerkt;
- een geheimhoudingsovereenkomst van de cliënt met een derde verbiedt verwerking met AI;
- publieke modellen worden getraind op de zaakgegevens;
- het eigen AI-beleid schrijft toestemming voor.
De toestemming wordt in het dossier vastgelegd en vervangt de grondslag uit de AVG niet. Bij de tweede situatie legt de tekst niet uit hoe instemming van de cliënt het gebrek opvangt dat het beroepsgeheim niet is gewaarborgd. Wij zouden dan eerst een andere tool of werkwijze zoeken.
De cliënt die zelf een chatbot gebruikt
De advocaat waarschuwt de cliënt, bijvoorbeeld in de opdrachtbevestiging, dat het invoeren van correspondentie of dossierstukken in een publieke AI-tool de vertrouwelijkheid aantast en de bescherming als geheimhouderinformatie kan doen vervallen. Dat geldt ook voor een gesprek dat de cliënt met een publieke transcriptietool vastlegt.
De aanbevelingen noemen er geen bron bij. Er is wel rechtspraak. De rechter-commissaris in Rotterdam merkte op 12 juni 2026 ChatGPT-gesprekken van een verdachte aan als niet-verschoningsgerechtigd, omdat invoer in zo'n systeem kan gelden als openbaarmaking (ECLI:NL:RBROT:2026:9319). Het is één beslissing van een rechter-commissaris, dus een vaste lijn is het nog niet.
Achttien contracteisen en de CLOUD Act
Een kantoor kiest een tool in vier stappen: oriënteren, demo, pilot en ingebruikname. Daarna legt het achttien minimumvereisten contractueel vast. Daaronder vallen een volledige lijst van onderaannemers, jaarlijkse auditrechten, een aansprakelijkheidsregeling zonder onredelijke beperking, een exitplan dat er vóór ondertekening ligt en zero data retention: de toezegging dat de leverancier invoer en uitvoer na verwerking wist en nergens bewaart. Met de leverancier wordt ook een protocol afgesproken voor verzoeken van politie, justitie of andere derden. De leverancier verstrekt niets rechtstreeks, meldt het verzoek direct aan de advocaat en procedeert zo nodig, op kosten van het kantoor.
Voor geheimhouderinformatie is het streven dat opslag en verwerking zoveel mogelijk binnen de EER blijven. De tekst voegt toe dat dit geen garantie biedt tegen de Amerikaanse CLOUD Act, waarmee Amerikaanse autoriteiten gegevens bij een leverancier kunnen opvragen. Een leverancier met een Amerikaanse moeder voldoet volgens de tekst niet snel aan de voorwaarden om dat risico uit te sluiten. Een verbod staat er niet. De advocaat neemt maatregelen en documenteert welk restrisico hij aanvaardt. Welk restrisico bij geheimhouderinformatie aanvaardbaar is, laat de tekst open.
De projectgroep ziet zelf dat dit veel vraagt en raadt kleinere kantoren aan hun koopkracht te bundelen in collectieve inkooporganisaties. Wie die opzet, staat er niet.
Copilot met een werkaccount naast de aanbevelingen
Wat de leverancierstoets in de praktijk oplevert, laat zich het best tonen met de tool die veel kantoren al hebben. Wij legden de documentatie van Microsoft, geraadpleegd op 12 november 2026, naast zes van de achttien vereisten.
| Vereiste | Wat Microsoft documenteert | Gevolg voor het kantoor |
|---|---|---|
| Geen training op invoer | Prompts, antwoorden en geraadpleegde gegevens worden niet gebruikt om de onderliggende modellen te trainen | Voldaan |
| Zero data retention | Prompts en antwoorden worden bewaard als activiteitsgeschiedenis; kopieën staan in een verborgen map in de mailbox van de gebruiker | Niet voldaan; stel een bewaarbeleid in en leg het restrisico vast |
| Verwerking binnen de EER | Voor EU-klanten valt Copilot binnen de EU Data Boundary, met uitzonderingen | Drie instellingen controleren (zie onder) |
| Onderaannemers bekend | OpenAI en Anthropic zijn onderaannemer; de beheerder bepaalt of modellen van Anthropic aan staan | In het register opnemen |
| Geen inzage door medewerkers van de leverancier | Copilot doet niet mee aan misbruikmonitoring met menselijke beoordeling; over toegang bij ondersteuning zegt de pagina niets | Navragen en vastleggen |
| Geen bereik van de CLOUD Act | Amerikaanse moedermaatschappij | Niet uit te sluiten; restrisico documenteren |
De drie instellingen zijn deze. Met flex routing mag de verwerking door het taalmodel bij piekdrukte in de Verenigde Staten, Canada of Australië plaatsvinden; bij omgevingen die na 25 maart 2026 zijn aangemaakt staat dat volgens Microsoft standaard aan, en beheerders van oudere omgevingen krijgen het advies de instelling te controleren. Modellen van Anthropic vallen buiten de EU Data Boundary en staan voor Europese klanten standaard uit. Zoekopdrachten op het web gaan naar Bing en verlaten de omgeving.
De uitkomst ondersteunt onze lezing. Wat een beheerder kan instellen, kan een kantoor regelen. Dat een kantoor zero data retention en het CLOUD Act-risico bij Microsoft kan wegonderhandelen, verwachten wij niet. Een vertegenwoordiger van Microsoft Frankrijk verklaarde in juni 2025 onder ede in de Franse Senaat dat hij niet kon garanderen dat gegevens nooit aan Amerikaanse autoriteiten worden verstrekt. Of dossierstukken in Copilot mogen, blijft dus een besluit dat het kantoor in zijn beleid neemt en motiveert. De overige twaalf vereisten, zoals auditrechten en het exitplan, hebben wij hier niet getoetst.
Controle van AI-output
Handmatige controle op juistheid en volledigheid is het uitgangspunt voordat AI-output in een advies, brief of processtuk komt. De intensiteit hangt af van wat er mis kan gaan. Rechtspraak controleer je via het ECLI-nummer en de oorspronkelijke overweging bij een officiële bron, en je gaat na of de uitspraak niet is achterhaald. Bij wetsartikelen let je op inwerkingtreding en overgangsrecht. Hoe dichter de bijdrage van AI bij het inhoudelijke eindoordeel komt, hoe zwaarder de controle.
Een taalmodel praat de gebruiker bovendien naar de mond. Vraag daarom uitdrukkelijk om tegenargumenten. Afwijken van volledige controle kan met toestemming van de cliënt, bijvoorbeeld met een steekproef bij bulkwerk. Het voorbeeld in de toelichting, controle van 20 procent met een validatie van 90 procent, is niet onderbouwd en schuurt met de eis dat de advocaat alle output heeft gecontroleerd voordat die naar derden gaat.
Scholing en AI-geletterdheid
Iedere advocaat heeft basiskennis van AI nodig: weten dat output fout kan zijn en dat vertrouwelijke informatie bij derden terecht kan komen. Dat niveau is voor iedereen gelijk. Wie AI intensief gebruikt, heeft meer kennis nodig, bijvoorbeeld over prompttechnieken. Het kantoor registreert gevolgde opleidingen per medewerker en organiseert oefenruimte, omdat gevoel voor de grenzen van AI door gebruik ontstaat.
Scholing staat ook in het leverancierscontract: de leverancier houdt zijn personeel getraind en levert de documentatie waarmee het kantoor zijn eigen medewerkers kan opleiden. De aanbeveling sluit aan op de wettelijke plicht uit de AI-verordening, waarover wij schreven in AI-geletterdheid na de Omnibus.
Declareren en het verdienmodel
Wie op basis van een uurtarief factureert, declareert alleen de tijd die werkelijk is besteed aan opstellen, beoordelen en verfijnen. Tijd die AI heeft bespaard, komt niet op de declaratie. Een vaste prijs waarin de kosten van AI zijn verwerkt, mag. De projectgroep noemt de aanbeveling zelf een uitnodiging om verdienmodellen beter te laten aansluiten bij de waarde voor de cliënt.
Onze visie is dat het uurtarief en AI elkaar slecht verdragen. Onder een uurtarief gaat elke tijdwinst naar de cliënt, terwijl het kantoor de licenties, de scholing en het leverancierstoezicht betaalt. Dat geeft een prikkel om AI weinig te gebruiken. Wij verwachten daarom dat kantoren voor werk waarin AI veel tijd bespaart overstappen op vaste prijzen per product of fase.
AI-agents
Een AI-agent voert zelfstandig meerdere stappen achter elkaar uit en kan daarbij andere programma's aanroepen, bijvoorbeeld om een e-mail te versturen. De aanbevelingen staan gebruik toe onder voorwaarden: het beleid begrenst de autonomie en bij elke stap met mogelijke rechtsgevolgen kijkt een mens mee.
Vooraf brengt het kantoor in kaart welke externe diensten de agent kan bereiken. De handelingen van de agent worden gelogd, mede met het oog op beroepsaansprakelijkheid.
De opleiding van junioren
Junioren blijven onderzoek doen, kritisch denken en juridisch-analytisch schrijven ook zonder AI ontwikkelen. De projectgroep vreest een generatie die handig is met AI en te weinig diepgang heeft om te zien wanneer de output niet klopt.
Hoe een kantoor dat inricht, werkt de tekst niet uit. Een patroon kan per opleidingsjaar vastleggen welke taken een junior eerst zelfstandig uitvoert.
Melden aan de rechter
Een algemene meldplicht bevelen de aanbevelingen niet aan. Melden is aangewezen als de aard of schaal van het AI-gebruik een reëel risico geeft op benadeling van een procespartij of misleiding van de rechter, zoals bij AI-gegenereerde foto's als productie of het kunstmatig omvangrijk maken van een processtuk.
De norm is open, en rechters wachten een melding niet altijd af. Eerder moest een advocaat uitleg geven over vermeend AI-gebruik. Over de omgang met grote aantallen door AI gegenereerde stukken schreven wij naar aanleiding van een uitspraak van het Hof van Discipline.
De overige aanbevelingen in het kort
Zes aanbevelingen vragen minder uitleg. Zij horen wel in het beleid.
| Aanbeveling | Wat het kantoor regelt |
|---|---|
| Interne openheid | Vaste plek in het dossier waar AI-gebruik wordt genoteerd |
| Dataminimalisatie | Alleen delen wat voor het doel nodig is; anonimiseren is geen vereiste bij adequate waarborgen |
| DPIA | Uitvoeren bij een waarschijnlijk hoog risico in de zin van artikel 35 AVG; de drempel beoordeelt het kantoor zelf |
| Cliëntidentificatie | Identiteit via een tweede, onafhankelijk kanaal controleren vanwege vervalste beelden en documenten |
| Bias | Extra controle bij advies over proceskansen en bij vragen over buitenlands recht |
| Gedeelde AI-systemen | Technische scheiding tussen dossiers van verschillende cliënten, meegenomen in de controle op belangenconflicten |
NOvA-aanbevelingen AI 2025 en 2026 vergeleken
De eerste versie verscheen eind 2025 en was ingedeeld per kernwaarde. De NOvA heeft die tekst inmiddels vervangen; de versie van 2025 is nog elders te raadplegen.
| Onderwerp | 2025 | 2026 |
|---|---|---|
| Indeling | Vijf kernwaarden | Vijf onderwerpen, A tot en met E |
| Gratis tools | Geen vertrouwelijke gegevens in gratis tools | Prijs is geen maatstaf; feitelijke verwerking beslist |
| Toestemming | Vraag de cliënt om toestemming voor AI-gebruik in het dossier | Standaard informeren; toestemming in zeven situaties |
| DPIA | Bij verwerking van persoonsgegevens | Bij waarschijnlijk hoog risico |
| Controle | Altijd handmatig; alleen tools met bronvermelding | Proportioneel; steekproef mogelijk met toestemming |
| Nieuw | Achttien contracteisen, CLOUD Act, agents, junioren, declareren, melden aan de rechter |
Niet bindend, wel een maatstaf
De NOvA benadrukt dat de aanbevelingen geen dwingende tuchtrechtelijke of wettelijke eisen zijn. Wij verwachten dat ze toch als maatstaf gaan werken. De Raad van Discipline 's-Hertogenbosch liet op 27 juli 2026 in het voordeel van een advocate meewegen dat de aanbevelingen van de orde dateerden van na haar fout. Dat argument is inmiddels verbruikt.
Een kantoor dat de achttien contracteisen niet rond krijgt, kan wel laten zien dat het de afweging heeft gemaakt. Wie van een aanbeveling afwijkt, legt vast waarom.
Actielijst voor het kantoor
De aanbevelingen vragen niet alles tegelijk. Deze volgorde begint bij wat het kantoor zelf in de hand heeft.
| Wanneer | Actie | Wie |
|---|---|---|
| Deze week | AI-verantwoordelijke aanwijzen | Bestuur |
| Deze week | Bij Copilot de drie instellingen en het bewaarbeleid controleren | IT |
| Deze week | AI-gebruik noteren in het dossier en cliënten waarschuwen voor publieke tools | Behandelend advocaat |
| Dit kwartaal | AI-beleid vaststellen met de zes onderwerpen, intern en extern | Bestuur |
| Dit kwartaal | AI-paragraaf en toestemmingssituaties opnemen in de opdrachtbevestiging | Bestuur |
| Dit kwartaal | Register van tools per soort gebruik opstellen; contracten naast de achttien eisen leggen en restrisico vastleggen | AI-verantwoordelijke en IT |
| Dit kwartaal | Werkinstructie voor controle van AI-output | Behandelend advocaat |
| Dit kwartaal | Vastleggen welke taken junioren eerst zonder AI doen | Patroon |
| 8 december | Congres Wat AI vraagt van de juridische praktijk volgen | Bestuur, patroon en AI-verantwoordelijke |
| Dit jaar | Protocol voor verzoeken van derden afspreken met leveranciers | AI-verantwoordelijke |
| Dit jaar | Scholingsplan uitvoeren en per medewerker registreren | Bestuur |
| Dit jaar | Vaste prijzen bepalen voor werk waarin AI veel tijd bespaart | Bestuur |
| Dit jaar | Met andere kantoren verkennen of gezamenlijke inkoop haalbaar is | Bestuur |
Congres 8 december: de aanbevelingen in de praktijk
De aanbevelingen zeggen wat een kantoor moet regelen. Hoe je dat doet met de mensen en middelen die je hebt, laten ze open. Daarover gaat ons congres Wat AI vraagt van de juridische praktijk op dinsdag 8 december 2026 in Den Haag. Het programma sluit aan op de punten die in deze blog onbeantwoord bleven.
| Open punt uit de aanbevelingen | Op het congres |
|---|---|
| Gegevens bij een leverancier met een Amerikaanse moeder | Plenair: Dataveiligheid en AI?, door Sander Denneman en Kerem Canatan |
| Zelf hosten of een clouddienst | Plenair: Lokaal AI-kantoor als alternatief voor de cloud?, door Ot van Daalen |
| Junioren het vak leren naast AI | Workshop: Opleiden en werven in een AI-praktijk, door Franka Rolvink Couzy |
| Verdienmodel en de relatie met de cliënt | Keynote: AI-transformatie door de ogen van een strateeg, door Eva Bosma, en de workshop Veranderende rollen: strategie & cliëntrelatie |
| Praktijkervaring opdoen, ook met Copilot | Workshops: Succesvol samenwerken met AI en Copilot in de praktijk: van prompt tot agent en verder |
Een kantoor dat dit kwartaal zijn AI-beleid vaststelt, neemt daarin besluiten over precies deze punten: welke leverancier, welke opleiding voor junioren, welke prijsafspraken. Op 8 december hoor je van mensen die deze keuzes al hebben gemaakt hoe zij dat deden, voordat jouw eigen keuzes vastliggen. De dag levert 6 PO/PE-punten op, die je kunt opnemen in de scholingsregistratie die de aanbevelingen vragen.
Een dag over de verandering die AI van je organisatie vraagt.
Vijf vragen over de herziene aanbevelingen
Zijn de NOvA-aanbevelingen over AI bindend?
Nee. De aanbevelingen zijn richtinggevend en op zichzelf geen dwingende tuchtrechtelijke of wettelijke eisen. Waar een aanbeveling aansluit bij een bestaande verplichting, volgt de binding uit die verplichting.
Moet een advocaat de cliënt toestemming vragen voor AI-gebruik?
Een advocaat informeert de cliënt standaard over het AI-beleid van het kantoor. Toestemming vooraf wordt aanbevolen in zeven situaties, waaronder verwerking van bijzondere persoonsgegevens en output die de advocaat niet volledig zelf controleert.
Mag een advocaat gratis AI-tools gebruiken?
De aanbevelingen verbieden het niet. Het AI-beleid van het kantoor bepaalt of en wanneer het mag, en bepalend is hoe de tool de invoer feitelijk verwerkt. Voor zaakgegevens zijn contractuele en technische waarborgen nodig.
Mag een advocaat tijd declareren die AI heeft bespaard?
Nee. Bij een uurtarief declareert de advocaat alleen de tijd die werkelijk aan het werk is besteed. Een vaste prijs waarin de kosten van AI zijn verwerkt, is toegestaan.
Moet een advocaat AI-gebruik melden aan de rechter?
Er is geen algemene meldplicht. Melden is aangewezen als de aard of schaal van het AI-gebruik relevant is voor de beoordeling van het processtuk.
Wil je het AI-beleid van jouw kantoor laten toetsen aan de herziene aanbevelingen, dan doen wij dat binnen onze dienst AI-beleid & compliance, met een overzicht van wat ontbreekt in beleid, opdrachtbevestiging en leverancierscontracten.