AI als kern van toezicht: wat de AFM Agenda 2026 betekent voor de praktijk

De Autoriteit Financiële Markten positioneert kunstmatige intelligentie expliciet als een van de meest bepalende ontwikkelingen voor het financieel toezicht in 2026. In de AFM Agenda 2026 is AI geen zijthema, maar een structureel aandachtspunt dat door alle toezichtdomeinen heen loopt: van financiële dienstverlening en kapitaalmarkten tot assetmanagement, accountancy en de eigen toezichtorganisatie van de AFM zelf. Daarmee geeft de agenda een helder beeld van hoe de toezichthouder AI ziet: als kans, als risico én als object van intensief toezicht.

Voor juristen die werken op het snijvlak van technologie, toezicht en compliance is deze agenda relevant, omdat zij laat zien waar toezichtdruk ontstaat, welke AI-toepassingen onder het vergrootglas komen te liggen en hoe juridische normen worden vertaald naar toezichtverwachtingen.

AI als structurele toezichtfactor

De AFM constateert dat de toepassing van AI in de financiële sector verder versnelt en dat deze ontwikkeling directe gevolgen heeft voor consumentenbescherming, marktintegriteit en financiële stabiliteit. AI wordt daarbij niet alleen gezien als een interne tool bij marktpartijen, maar ook als een technologie die het gedrag van consumenten en beleggers beïnvloedt, bijvoorbeeld via hyperpersonalisatie, geautomatiseerde besluitvorming en digitale informatievoorziening.

Tegelijkertijd benadrukt de AFM dat AI ook een katalysator kan zijn voor nieuwe vormen van risico’s, zoals misleiding, discriminatie, onvoldoende uitlegbaarheid van beslissingen en het ontstaan van zelflerende systemen waarvan de werking moeilijk te doorgronden is. Deze dubbele benadering – AI als innovatie én als risico – vormt de rode draad door de gehele agenda.

Financiële dienstverlening: klantbelang en generatieve AI

Binnen het toezicht op financiële dienstverlening legt de AFM expliciet de link tussen AI en het blijvend centraal stellen van het klantbelang. Nieuwe technologieën, waaronder generatieve AI, mogen niet leiden tot ongewenste beïnvloeding, oneerlijke personalisatie of ondoorzichtige besluitvorming. De AFM kondigt aan in 2026 een effectieve toezichtaanpak te ontwikkelen voor AI-toepassingen binnen de financiële sector, onder meer door onderzoeken, pilots en het aantrekken van technologische expertise.

Concreet richt het toezicht zich onder meer op:

• AI-toepassingen in klantinteractie en communicatie;

• het gebruik van AI in kredietacceptatie en geautomatiseerde besluitvorming;

• de mate van hyperpersonalisatie in financiële dienstverlening;

• transparantie en uitlegbaarheid van algoritmes.

Voor juristen betekent dit dat AI-gebruik in financiële dienstverlening niet los kan worden gezien van zorgplichten, informatieverplichtingen en non-discriminatiebeginselen. De AFM koppelt AI-toezicht nadrukkelijk aan bestaande wettelijke normen en aan aankomende Europese regelgeving, waaronder de AI-verordening.

Kapitaalmarkten: AI als bron én bestrijder van marktmisbruik

In het toezicht op kapitaalmarkten speelt AI een uitgesproken rol bij het tegengaan van marktmisbruik. De AFM signaleert dat generatieve AI en andere geavanceerde technologieën het eenvoudiger maken om overtuigend ogende, maar misleidende informatie te verspreiden. Beleggers baseren hun beslissingen steeds vaker op online bronnen en sociale media, wat de kwetsbaarheid voor manipulatie vergroot.

De AFM zet daarom in op:

• kritische beoordeling van AI-gestuurde informatiebronnen;

• ingrijpen bij ondoorzichtig of ongecontroleerd handelsgedrag van zelflerende en autonome AI-systemen;

• eigen inzet van AI voor detectie van marktmisbruik.

Opvallend is dat de toezichthouder hiermee niet alleen AI reguleert, maar ook AI inzet als toezichtinstrument. Dit onderstreept dat juridische vragen over AI zich niet beperken tot compliance bij marktpartijen, maar ook raken aan toezichtmethodologie, datagebruik en proportionaliteit van toezicht.

Assetmanagement: modelrisico’s en verboden AI-toepassingen

Binnen het assetmanagementtoezicht krijgt AI een afzonderlijke prioriteit. De AFM constateert dat assetmanagers AI steeds vaker inzetten voor portfoliobeheer, risicomanagement en compliance. Dit levert efficiëntievoordelen op, maar roept ook vragen op over datakwaliteit, bias, transparantie en de beheersing van modelrisico’s.

In 2026 wil de AFM:

• via een marktbrede uitvraag inzicht krijgen in het AI-gebruik door assetmanagers;

• beoordelen hoe modelrisicomanagement rondom AI is ingericht;

• onderzoeken hoe partijen omgaan met verboden AI-toepassingen en AI-kennis zoals bedoeld in de AI-verordening.

Voor juristen is dit relevant omdat hier technisch AI-gebruik direct wordt gekoppeld aan governance, risicobeheersing en juridische verantwoordelijkheid. De AFM verwacht niet alleen kennis van AI, maar ook aantoonbare beheersmaatregelen en beleidskeuzes.

Accountancy en verslaggeving: AI en audittooling

Ook in het toezicht op accountancy en verslaggeving speelt AI een toenemende rol. De AFM wijst op de kansen van geavanceerde tooling en data-analyse voor kwaliteitsverbetering, maar benadrukt tegelijk dat nieuwe technologie nieuwe risico’s introduceert. In 2026 blijft de AFM onderzoeken hoe accountantsorganisaties audittooling inzetten en wat de impact daarvan is op de kwaliteit van wettelijke controles.

Hier raakt AI aan kernvragen over:

• professioneel-kritische oordeelsvorming;

• betrouwbaarheid van controle-informatie;

• verantwoordelijkheid van beleidsbepalers binnen accountantsorganisaties.

De AFM zelf: toezichthouder als AI-gebruiker

Opvallend is dat de AFM niet alleen toezicht houdt op AI, maar ook expliciet investeert in eigen AI- en datagedreven toepassingen. In 2026 zet de toezichthouder verdere stappen in digitale transformatie, onder meer door het versterken van datagedreven toezicht, het inzetten van moderne applicaties en het trainen van medewerkers in het gebruik en beoordelen van AI.

Dit bevestigt dat AI-toezicht niet statisch is: de toezichthouder ontwikkelt zich parallel aan de sector. Voor juristen betekent dit dat toezichtverwachtingen dynamisch zijn en dat kennis van AI steeds meer onderdeel wordt van juridische professionaliteit.

Afsluiting: AI als juridisch kernonderwerp

De AFM Agenda 2026 laat zien dat AI geen toekomstthema meer is, maar een actueel en juridisch relevant toezichtonderwerp. AI raakt aan consumentenbescherming, marktintegriteit, governance, risicomanagement en toezichtmethodologie. Voor juristen betekent dit dat AI niet langer uitsluitend een technisch of beleidsmatig vraagstuk is, maar een onderwerp dat diep ingrijpt in bestaande juridische kaders en toezichtpraktijken.

De agenda maakt duidelijk waar de AFM in 2026 prioriteit aan geeft – en daarmee ook waar juridische vragen, discussies en procedures te verwachten zijn.