Op 5 november gaf Eva Bosma van &samhoud bij The Innovative Lawyer het webinar AI-adoptie in de praktijk: waarom technologie zelden de grootste uitdaging is. Was je er niet bij, dan kun je je alsnog aanmelden en het webinar gratis terugkijken. Haar verhaal sluit aan op wat veel juridische teams nu ervaren. De tools zijn er, het gebruik stijgt, en toch verandert er in het dagelijkse werk minder dan verwacht. Eva baseerde zich op het AI-adoptieonderzoek dat &samhoud voor het derde jaar op rij liet uitvoeren door een onafhankelijk onderzoeksbureau, onder ruim duizend hoogopgeleide werkende Nederlanders. Wil je hier verder over doorpraten, dan kan dat binnenkort op de twee congressen die The Innovative Lawyer samen met &samhoud organiseert: Tax Tech 2026 voor fiscalisten op 20 november en Wat AI vraagt van de juridische praktijk voor juristen op 8 december in Den Haag. Eva Bosma en haar collega Franka Rolvink Couzy spreken op beide congressen.
Het gebruik verdubbelt, de waarde nog niet
Van de deelnemers aan het onderzoek zegt 72 procent AI op het werk te gebruiken. Drie jaar geleden was dat 36 procent en vorig jaar 55 procent. Ongeveer 30 procent gebruikt AI dagelijks, ook dat aandeel verdubbelde de afgelopen jaren steeds. Tegelijk is er nog altijd een flinke groep die AI nooit gebruikt. Soms staat de organisatie het niet toe of zijn de regels in de sector streng, vaak speelt ook zorg mee over de eigen baan of het eigen vak. Eva waarschuwde voor de reflex om de deur dicht te houden. Als bijna driekwart van werkend Nederland AI gebruikt, gebeurt dat in een organisatie met een verbod vaak alsnog, op de eigen telefoon en buiten elk beleid om. Voor juridische teams, waar vertrouwelijkheid en geheimhouding zwaar wegen, is juist dat schaduwgebruik het scenario dat je wilt voorkomen. Opvallend waren ook de verschillen per sector: in de financiële en zakelijke dienstverlening en in informatie en communicatie wordt veel meer met AI gewerkt dan bij overheid, onderwijs en zorg.
Tijdwinst: 42 minuten per dag, en waar blijft die?
Gemiddeld besparen de respondenten volgens eigen opgave 42 minuten per dag, ongeveer drie en een half uur per week. De vraag waar die tijd heen gaat, levert een gemengd beeld op. Een deel levert naar eigen zeggen werk van hogere kwaliteit, een grote groep krijgt simpelweg meer werk op het bord, een kleiner deel houdt tijd over voor zichzelf en een deel heeft geen idee. Een deelnemer aan het webinar herkende dat direct: het werk wordt niet minder, het vult zich met andere taken, al ben je wel verlost van de vervelende klusjes. Eva gaf een voorbeeld dat in veel organisaties herkenbaar zal zijn. Iemand laat AI vijf kernpunten uitwerken tot een dik voorstel, de ontvanger laat AI daar weer vijf punten van maken en antwoordt op dezelfde manier. Dan heb je met elkaar vooral meer tekst geproduceerd. Haar advies was om in je organisatie het gesprek te voeren over wat je met vrijgekomen tijd wilt doen.
Hoe je AI inzet, bepaalt wat het oplevert
Het onderzoek onderscheidt vier niveaus van gebruik. Op het eerste niveau gebruik je AI voor tekst en informatie: één vraag, één antwoord, zoals een mail laten opstellen. Op het tweede niveau spar en analyseer je met AI en toets je bijvoorbeeld een hypothese. Op het derde niveau zet je agents in die taken zelfstandig uitvoeren, en op het vierde niveau bouw je die agents zelf en integreer je ze in je werkprocessen. Het verschil in opbrengst is groot: op niveau één gaat het om ongeveer 24 minuten per dag, op niveau vier om 82 minuten. Iedereen hoeft niet naar niveau vier, benadrukte Eva, maar wie stuurt op het aantal gebruikers in plaats van op de manier van gebruik, mist het grootste deel van de waarde. Wat helpt om mensen een stap verder te brengen, is voorbeelden en goede prompts met elkaar delen, bijvoorbeeld in een digitale promptbibliotheek. Daarnaast werkt het als AI een plek krijgt in het systeem waarin mensen al werken. Moet iemand voor één taak door drie of vier systemen, dan haakt hij af. Wie wil dat collega's zelf gaan bouwen, moet ook tools, training en tijd om te experimenteren beschikbaar stellen.
Vijf typen gebruikers vragen een eigen aanpak
Uit de combinatie van ervaring en houding komen vijf personages naar voren. De toeschouwer kijkt sceptisch toe en wil vooral weten wat AI concreet oplevert. Bij die groep begin je met een taak die iemand zelf niet leuk vindt en laat je zien hoe AI daarbij helpt, met geduld en met respect voor het vak. De twijfelaar is positief maar weet niet waar te beginnen; die zet je naast ervaren collega's die voorbeelden uit het vak laten zien. De pragmaticus, de grootste groep, vindt AI nuttig en zoekt verdieping. Voor hem is belangrijk dat de gewonnen tijd zichtbaar wordt en ook iets oplevert, anders voelt het alsof inzet niet loont. De bedachtzame gebruiker gebruikt AI veel, maar maakt zich zorgen over privacy, afhankelijkheid van grote Amerikaanse techbedrijven en duurzaamheid. Eva's advies was om deze groep juist een podium te geven om de organisatie mee te nemen in verantwoord gebruik. De pionier ten slotte bouwt zelf en heeft vooral een omgeving nodig om te experimenteren en te leren. Opvallend: juist pioniers maken zich het meest zorgen over baanverlies, omdat zij zien hoe snel het gaat, terwijl ze tegelijk het meeste werkplezier en de meeste tijdwinst ervaren. Een advocaat in het webinar herkende vooral weerstand die voortkomt uit vertrouwelijkheid, en minder de angst dat AI werk overneemt.
Verder op 20 november en 8 december
Het webinar liet zien dat AI-adoptie vooral een vraagstuk is van mensen en organisatie. Op Tax Tech 2026 (20 november) en Wat AI vraagt van de juridische praktijk (8 december, Den Haag, ook digitaal te volgen) gaan we daar verder op in, met een keynote en workshops van &samhoud over hoe je mensen opleidt en wat er in het werk werkelijk verandert. Het programma en de aanmelding vind je op de congrespagina's. Het webinar zelf kun je nog gratis terugkijken: meld je hier aan als je dat nog niet had gedaan, dan ontvang je de opname.