De AI-visie van het kabinet: wat kan je ermee?

Op 6 november 2026 stemde de ministerraad in met de Kabinetsvisie op Artificial Intelligence, kiezen voor AI voor iedereen. Staatssecretaris Willemijn Aerdts (Digitale Economie en Soevereiniteit) stuurde de brief dezelfde dag naar de Tweede Kamer. Het stuk telt 28 pagina's. Ik heb het gelezen met de vraag wat erin staat voor juristen en voor de organisaties waar zij werken of die zij adviseren.

Een koersdocument

De visie rust op vijf uitgangspunten en drie pijlers. De pijlers zijn verantwoorde ontwikkeling en adoptie van AI, toegang tot AI en AI-veiligheid, en sturing op AI. Het kabinet wil dat Nederland vanuit een sterke EU een eigen koers vaart, dat mensen grip houden op AI en dat AI mensen versterkt (Kamerbrief).

Concrete maatregelen zijn schaars. De brief noemt één bedrag: 120 miljoen euro voor Nederlandse deelname aan een Europees AI-project (IPCEI). Dat geld komt vanaf 2027 beschikbaar (DutchStartup.ai). iBestuur omschrijft het stuk terecht als koersdocument zonder volledig uitgewerkt uitvoeringsprogramma. Ministeries moeten de visie nog vertalen naar hun eigen beleidsterrein.

De AI-verordening en het ontbrekende toezicht

Voor juristen zit het interessantste deel op pagina 21. Het kabinet noemt de AI-verordening het kader voor verantwoorde inzet van AI. Het wil regels die duidelijk, uitvoerbaar en handhaafbaar zijn, en draagt bij aan geharmoniseerde standaarden. Ook komt er een regulatory sandbox bij "de nog aan te wijzen markttoezichthouders" (Kamerbrief, p. 21).

Die vier woorden zeggen veel. Volgens de Europese Commissie houden nationale markttoezichthouders sinds 2 augustus 2026 toezicht op de AI-verordening en handhaven zij die. In Nederland zijn ze drie maanden later nog niet formeel aangewezen. De Uitvoeringswet AI-verordening lag eerder dit jaar in internetconsultatie, maar de visie zegt niets over het tijdpad van dat wetsvoorstel.

Voor organisaties maakt dat de situatie ongemakkelijk. De verplichtingen gelden gewoon. Wie daarover een vraag heeft, weet alleen nog niet welke toezichthouder er formeel over gaat. De sandbox is een goed idee, alleen kan die pas werken als er een toezichthouder is die hem inricht.

AI-geletterdheid

Het kabinet wil de AI-geletterdheid van de hele samenleving verhogen. Mensen moeten begrijpen wat AI wel en niet kan. Ze moeten veilig met gegevens omgaan en uitkomsten kritisch beoordelen. Voor overheidsorganisaties noemt de brief AI-geletterdheid uitdrukkelijk als onderdeel van het compliant invoeren van AI (Kamerbrief, p. 5-6 en 13).

Dat sluit aan bij artikel 4 van de AI-verordening. Dat artikel is deze zomer gewijzigd door de Digitale omnibus inzake AI. Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken moeten nu maatregelen nemen om de ontwikkeling van AI-geletterdheid van hun personeel te ondersteunen. Een bepaald niveau hoeven zij niet te garanderen. Commissie en lidstaten moeten organisaties daarbij helpen, met name het mkb.

De verplichting is dus lichter geworden. Ze is niet verdwenen. Wie hoog-risicosystemen inzet, moet bovendien nog steeds zorgen dat de mensen die menselijk toezicht uitoefenen daarvoor zijn opgeleid (Europese Commissie). Een organisatie die haar medewerkers zonder uitleg toegang geeft tot Copilot of ChatGPT, voldoet niet aan artikel 4. Ook niet in de nieuwe versie.

De overheid als gebruiker van AI

Over het eigen AI-gebruik van de overheid is de brief concreter. Het Algoritmekader wordt doorontwikkeld tot een auditeerbaar kader. Het kabinet blijft het Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmen (IAMA) en het Algoritmeregister gebruiken. Het bereidt zich ook voor op de grondrechteneffectbeoordeling (FRIA) die de AI-verordening vraagt bij hoog-risicosystemen. Besluiten mogen niet volledig buiten menselijk toezicht of verantwoordelijkheid vallen (Kamerbrief, p. 14).

De brief noemt toepassingen die worden opgeschaald, zoals GPT-NL binnen GEM en AI bij bezwaar en beroep. Dat laatste raakt juristen direct. Bestuursrechtadvocaten krijgen te maken met beslissingen op bezwaar waarbij AI is ingezet. Dan wordt het relevant om te vragen hoe dat is gebeurd, of het systeem in het Algoritmeregister staat en of er een IAMA is uitgevoerd.

Over de rechtspraak of de advocatuur zegt de visie niets. Die beroepsgroepen blijven hun eigen normen ontwikkelen, via beroepsregels en tuchtrechtspraak.

Werk en medewerkers

Het kabinet wil letten op de kwaliteit van werk. De brief noemt onder meer autonomie, werkdruk, controle over werkprocessen en eerlijke behandeling. De gevolgen voor de arbeidsmarkt noemt het kabinet onzeker. Daarom worden verschillende scenario's geanalyseerd. Tegelijk met de visie ging de kabinetsreactie op het SER-advies "AI en werk" naar de Kamer (Kamerbrief, p. 7 en 20).

Voor arbeidsrechtjuristen en ondernemingsraden is dat het stuk om naast de visie te leggen. De invoering van AI-tools die werkprocessen veranderen of medewerkers monitoren, raakt aan het instemmingsrecht van de OR. Daar verandert de visie niets aan.

Wat er nog komt

Het kabinet kondigt meer stukken aan. In december 2026 verwacht het een adviesrapport over een Nederlands AI-veiligheidsinstituut, naar het voorbeeld van het Britse AI Security Institute. In het eerste kwartaal van 2027 volgen twee Kamerbrieven, over AI-infrastructuur en over regie op datacenters. Ook werkt de minister van OCW met de mediasector aan een Mediapact, waarin het gebruik van journalistieke content door AI aan de orde komt. In de loop van 2027 reageert OCW op het advies van de Raad voor Cultuur over AI en creatieve makers, waarin auteursrecht en training van modellen een rol spelen (Kamerbrief, p. 11-19).

Wat organisaties nu kunnen doen

De visie verandert juridisch niets. Er staan geen nieuwe verplichtingen in en er staan geen nieuwe rechten in. Wel weten we nu hoe het kabinet naar AI kijkt: het wil versnellen, binnen de AI-verordening en met de mens als eindverantwoordelijke.

Op wetgeving en toezichthouders hoeven organisaties niet te wachten. Artikel 4 geldt al. Een opleidingsplan voor medewerkers die met AI werken, afspraken over welke tools zijn toegestaan en een overzicht van de AI-systemen in gebruik kunnen er nu al komen. Als de toezichthouders straks zijn aangewezen, is dat het eerste waar zij naar vragen.

Vorige
Vorige

AI-adoptie bij juristen begint volgens 'Uitgedacht?' bij het probleem dat je wilt oplossen

Volgende
Volgende

Midterms in de VS: meer een referendum over AI dan over de president