Legal Prompt van de Week: Te stellig voor de bron

Elke week delen we op onze website de Legal Prompt van de Week om juristen te inspireren bij het gebruik van taalmodellen in hun dagelijkse werk. Of je nu op zoek bent naar een nieuwe invalshoek, een efficiëntere manier om informatie te analyseren of een innovatieve aanpak voor juridische vraagstukken, onze prompts helpen je slimmer gebruik te maken van taalmodellen en AI. Deze week gaat het over een verschuiving die je pas ziet als je erop let: elke keer dat een taalmodel je tekst herschrijft, wordt die tekst een stukje stelliger dan de bronnen toelaten. In deze editie introduceren we de Stelligheidsscan. Volg ons via social media of schrijf je in voor onze nieuwsbrief om op de hoogte te blijven.

Hoe een voorbehoud verdwijnt

Juridische conclusies hebben zelden de vorm van een harde regel. Een rechter weegt omstandigheden, een toets bestaat uit meerdere factoren, en een uitzondering heeft zelf weer uitzonderingen. In een goed artikel zie je dat terug in de formulering: in beginsel, in de regel, voor zover, tenzij.

Een taalmodel dat je vraagt een passage strakker, korter of overtuigender te maken, haalt precies die woorden weg. Ze kosten ruimte en ze klinken aarzelend. Wat overblijft is een zin met de vorm van een regel: altijd, nooit, alleen, uitsluitend, staat vast. De inhoud is dezelfde gebleven, de reikwijdte is opgerekt.

Bij de revisie van een artikel over artikel 50 van de AI-verordening liep dat zo. In de conclusie stond na een herschrijfronde dat voor juridische publicaties “alleen de redactionele uitzondering resteert”. Dat klopte voor het type publicatie dat het artikel voor ogen had. Het klopte niet voor tekst die helemaal niet met AI was gegenereerd en ook niet voor puur privé gebruik. Het voorbehoud dat die gevallen afdekte, was bij het inkorten gesneuveld.

Waarom het model het zelf niet ziet

Het opvallendste aan dit verschijnsel is dat het model dezelfde fout maakt die het zojuist bij jou heeft aangewezen. Bij de beoordeling van een ander artikel over het strafrechtelijke ambtenaarsbegrip wees het model terecht aan dat een meerfactorentoets als harde regel werd gepresenteerd. In de herschreven versie die het model daarna zelf leverde, stonden twee nieuwe zinnen met precies dat gebrek.

Dat is geen tegenstrijdigheid. Beoordelen en schrijven zijn voor het model twee verschillende taken. Bij het beoordelen zoekt het naar zwakke plekken. Bij het schrijven zoekt het naar een vloeiende, overtuigende zin, en een voorbehoud is in die zin het eerste dat sneuvelt. Je hebt dus twee aparte stappen nodig, en de controle hoort in een schoon gesprek, los van de herschrijving.

Een voorbeeld

Stel dat je herschreven conclusie deze drie zinnen bevat:

Een gemeente kan zich voor schade door gebrekkig toezicht nooit
beroepen op haar beleidsvrijheid. De toets is uitsluitend of de
gemeente het risico kende. Een melding van een burger leidt altijd
tot een onderzoeksplicht.

De Stelligheidsscan levert per zin een markering op:

Zin 1: "nooit". Het absolute woord gaat verder dan de gangbare
toets, waarin beleidsvrijheid wordt meegewogen. Voorstel: "kan zich
niet zonder meer beroepen op".

Zin 2: "uitsluitend". De bekendheid met het risico is een van de
factoren. Ernst en waarschijnlijkheid van de schade en de
mogelijkheid om in te grijpen tellen ook mee. Voorstel: "een
belangrijke factor is".

Zin 3: "altijd". Of een melding een onderzoeksplicht meebrengt, hangt
af van de inhoud en de concreetheid van de melding. Voorstel: "kan
een onderzoeksplicht meebrengen".

Dit is een verzonnen tekst. Het mechanisme is hetzelfde als bij het artikel over artikel 50: drie zinnen die elk iets juists zeggen en elk te ver gaan.

Concrete prompts

Stelligheidsscan

Wanneer gebruiken: na elke herschrijfronde, in een schoon gesprek.

Waarvoor: absolute formuleringen opsporen die de bron niet draagt.

Hieronder staat een juridische tekst die ik zelf heb geschreven.

Zoek elke zin waarin een absolute of exclusieve formulering staat,
zoals: altijd, nooit, alleen, uitsluitend, enige, staat vast, in
geen geval, zonder uitzondering, steeds, elk.

Zoek ook zinnen zonder zo'n woord die toch de vorm van een harde
regel hebben, bijvoorbeeld een toets met meerdere factoren die als
een enkele voorwaarde wordt gepresenteerd.

Geef per zin:
1. De zin, letterlijk.
2. Waarom de formulering mogelijk verder gaat dan de onderliggende
   regel of bron.
3. Een voorstel voor een preciezere formulering.

Herschrijf de rest van de tekst niet. Als een absolute formulering
wel klopt, zeg dat en geef aan waarom.

Herschrijven met behoud van voorbehoud

Wanneer gebruiken: als je een model een juridische tekst laat inkorten of aanscherpen.

Waarvoor: voorkomen dat de stelligheid er tijdens het herschrijven in sluipt.

Herschrijf de tekst hieronder volgens mijn opdracht: [opdracht].

Voor alle voorbehouden geldt:
- Behoud elke beperkende formulering zoals in beginsel, in de regel,
  voor zover, tenzij, onder omstandigheden.
- Voeg geen absolute woorden toe die niet in het origineel staan.
- Als je een voorbehoud moet schrappen om de opdracht uit te voeren,
  schrap het dan niet. Meld het onder de tekst.

Lever na de tekst een lijst van alle plekken waar je een voorbehoud
hebt ingekort of anders hebt geformuleerd.

Wat je zelf blijft doen

De scan vindt de kandidaten. Of een absolute formulering in jouw geval klopt, beoordeel je zelf, met de bron ernaast. Soms is “altijd” precies goed, bijvoorbeeld bij een termijn die de wet dwingend voorschrijft. Daarom vraagt de prompt het model ook te zeggen wanneer een stellige formulering juist is.

Zet de scan als vaste laatste stap in je schrijfproces, na de laatste herschrijving en voor je de tekst verstuurt. Een tekst die door drie revisierondes is gegaan, heeft meer van deze zinnen dan je denkt.