Het rendement van AI in een juridisch team meet je met drie soorten maatstaven naast elkaar: hoeveel er gebruikt wordt, wat het werk oplevert en hoe goed de organisatie de verandering begeleidt. Gebruikscijfers alleen laten activiteit zien. Die driedeling komt uit een column in The Economist van 20 augustus 2026, die beschrijft hoe bestuurders verschuiven van het aanjagen van AI-gebruik naar de vraag wat het oplevert. Voor juristen is die vraag lastiger dan in veel andere sectoren. Wie per uur declareert, ziet tijdwinst eerst terug als minder omzet.
Rendement van AI hangt af van wat er met bespaarde tijd gebeurt
De Economist-column schetst hoe bedrijven ranglijsten voor AI-gebruik invoerden en medewerkers aanspoorden zoveel mogelijk tokens te verbruiken, totdat de begroting de vraag naar opbrengst afdwong. De column haalt Mika Ruokonen van LUT University aan, die erop wijst dat veel winst bij individuele medewerkers landt als verspreide tijdbesparing. Een uur dat iemand overhoudt, komt niet vanzelf bij de organisatie terecht.
In de juridische sector zijn de verwachtingen hoog. Juridische professionals verwachten volgens het Future of Professionals Report 2025 van Thomson Reuters door AI bijna 240 uur per jaar vrij te spelen. De editie van dit jaar laat zien waar dat schuurt: in de juridische uitsplitsing van het rapport uit 2026 verwacht 71 procent van de bedrijfsjuristen dat hun externe advocaten anders gaan declareren, terwijl 62 procent van de medewerkers van advocatenkantoren zegt dat de prijsstructuur van hun organisatie ongewijzigd is. Thomson Reuters verkoopt zelf AI-tools, en de cijfers meten verwachtingen. Ze geven daarom een richting aan; rendement meten ze niet.
Wij lezen de cijfers als een waarschuwing. Bij een advocatenkantoor stroomt bespaarde tijd naar de cliënt of naar ander werk. Bij een juridische afdeling wordt het extra capaciteit of minder uitbesteding. Eerder schreven we al dat generatieve AI bij juridische afdelingen voorloopt op het beleid en dat ruim de helft van de General Counsel ziet dat AI verandert welk werk zij uitbesteden. Een organisatie die vooraf niet bepaalt waar de vrijgekomen tijd heen gaat, kan achteraf geen rendement aantonen.
Meer output is een slechte maatstaf voor juridisch werk
De tweede soort maatstaf meet uitkomsten. Daar zit een valkuil die de wetenschap al laat zien. Onderzoekers van de University of Surrey vonden in een studie in PLOS Biology dat het aantal formulematige artikelen op basis van de Amerikaanse gezondheidsdatabase NHANES jarenlang rond vier per jaar lag en in 2024, tot begin oktober, opliep tot 190. Veel van die artikelen bevatten oppervlakkige analyses en ongeschikte onderzoeksopzetten. De productie steeg zonder dat de wetenschap er beter van werd.
Juridisch werk heeft hetzelfde risico. Meer concepten en langere memo's per uur zeggen niets over de kwaliteit van het advies. Eén verzonnen bronverwijzing in een processtuk kan meer kosten dan de tijdwinst van weken. Google meet zijn ontwikkelaars daarom volgens de Economist op snelheid, gemak en kwaliteit tegelijk, juist om te voorkomen dat sneller werken slechter werk oplevert.
Voor juristen ligt de kwaliteitsmaatstaf voor de hand: hoeveel correcties een stuk bij review nodig heeft, hoe vaak bronnen niet kloppen en hoe lang de doorlooptijd is inclusief controle. In onze Legal Prompt van de Week over het Herkomstlabel beschreven we een geval waarin zes concrete voorbeelden volledig door het model waren bedacht. Zulke fouten horen in de meting thuis, anders oogt een tool productiever dan hij is.
Eerst een productiviteitsdip, daarna winst
Rendement laat ook op zich wachten. Kristina McElheran (University of Toronto) en haar coauteurs onderzochten met data van het Amerikaanse Census Bureau AI-gebruik in de maakindustrie en vonden een J-curve: eerst productiviteitsverlies, later groei. Het verlies concentreerde zich bij oudere, gevestigde bedrijven. Bij die oudere vestigingen verklaarde het loslaten van gestructureerde managementpraktijken volgens een samenvatting van het onderzoek bij Stanford ongeveer een derde van het verlies.
Een fabriek is geen advocatenkantoor of juridische afdeling, en of het patroon één op één overdraagbaar is, is niet onderzocht. Het mechanisme herkennen wij wel. Gevestigde juridische teams hebben werkende controles, zoals het vier-ogenprincipe en vaste kwaliteitstoetsen. Zodra een tool sneller lijkt, ontstaat de neiging die controles in te korten. Volgens ons is dat in de eerste fase precies de verkeerde keuze. Een businesscase die geen aanloopperiode met lager rendement meeneemt, is te optimistisch.
Wat een juridisch team vooraf kan vastleggen
Rendement is alleen aantoonbaar als je vóór de invoering vastlegt wat je meet. Begin met een nulmeting voor een beperkt aantal taken, bijvoorbeeld het opstellen van een modelclausule, een eerste onderzoek naar openbare rechtspraak of het uitleggen van een leerstuk aan een cliënt. Leg per taak de doorlooptijd, de werkuren en het aantal reviewcorrecties vast. Meet met openbare bronnen, modelteksten of fictieve stukken. Taken met vertrouwelijke cliëntstukken neem je alleen mee als de tool in een afgeschermde omgeving draait, met een verwerkersovereenkomst en zonder training op jouw invoer.
Besluit daarna vooraf waar bespaarde tijd naartoe gaat: naar een lagere of vaste prijs, naar meer capaciteit, of naar opleiding van jongere medewerkers. Voor advocatenkantoren hoort daar een gesprek met cliënten over tariefafspraken bij, omdat die het initiatief anders zelf nemen.
Wie rendement zoekt in minder medewerkers, moet rekening houden met meer dan moreel. De Economist wijst erop dat medewerkers die vertrokken zijn ook niet meer ingezet kunnen worden voor ander werk. Juridisch geldt dat AI geen zelfstandige ontslaggrond is. Zoals we schreven over ontslag vanwege AI, moet de werkgever via artikel 7:669 lid 3 onder a BW aannemelijk maken dat arbeidsplaatsen structureel vervallen. Een zorgvuldige meting is dan ook bewijs.
Voeg tot slot maatstaven toe die laten zien hoe de verandering verloopt: hoe medewerkers de invoering ervaren, welk deel van het gebruik in de goedgekeurde omgeving plaatsvindt en of de AI-geletterdheid per rol op peil is. Dat laatste is ook een wettelijke plicht: artikel 4 van de AI-verordening vraagt voldoende AI-geletterdheid, en zoals we in onze blog over juridische afdelingen beschreven, geldt het toezicht daarop sinds 3 augustus 2026. Het deel van het gebruik buiten de goedgekeurde omgeving verdient extra aandacht: in het Thomson Reuters-onderzoek zegt een derde van de medewerkers van advocatenkantoren AI-tools te gebruiken die hun organisatie niet heeft goedgekeurd.