AI in de rechtspraak is onder de AI Act soms hoogrisico, al blijft de exacte reikwijdte juridisch dubbelzinnig. Toezicht via de Autoriteit Persoonsgegevens past niet bij rechterlijke onafhankelijkheid, dus kiest het kabinet voor de procureur-generaal bij de Hoge Raad en de voorzitter van de Afdeling bestuursrechtspraak. Burgers krijgen een verzoekrecht om onderzoek af te dwingen bij vermoede schendingen van de AI Act. De inhoud van vonnissen blijft buiten beeld, maar een vonnis kan wel als bewijs dienen voor structureel niet-naleven. Het is een eerste stap, met scherpe randen, en de Uitvoeringswet ligt nog in consultatie tot 1 juni 2026.

Het Huis voor Klokkenluiders publiceerde deze maand de brochure Een integere digitale werkomgeving, met vijf aanbevelingen voor organisaties die met AI werken. Voor juridische teams is het meer dan een ethische oproep: het raakt de AI-verordening, de AVG en de aansprakelijkheid rond agentic AI. De voorbeelden uit de brochure, van discriminerende recruteringstools tot AI-gestuurde functioneringsverslagen, zijn stuk voor stuk potentiële dossiers. Menselijke toetsing, documentatie en contractuele governance met AI-leveranciers zijn niet langer vrijblijvend, maar juridische ondergrenzen. In onze blog lees je wat dat concreet betekent voor jouw integriteitsbeleid.

Journalist Ernst-Jan Pfauth deelde 12 inzichten over werken met AI zonder je denkvermogen in te leveren. Voor juristen is dat geen nevenkwestie: ons werk is denken. Wie het schrijven uitbesteedt, besteedt het nadenken uit. Wie elk oordeel aan AI delegeert, verliest uiteindelijk het eigen oordeel. In onze nieuwe blog vertalen we vier van Pfauths inzichten naar de juridische praktijk.

Claude.ai (Free, Pro, Max) draait nog steeds op Anthropic-infrastructuur in de VS en blijft daarmee ongeschikt voor cliëntdata. Sinds kort kun je Claude wél binnen de EU laten draaien via Amazon Bedrock of Google Vertex AI, met de garantie dat data niet bij Anthropic terechtkomt. Dit geldt voor Claude Cowork, Claude Code en de Claude-add-ins voor Word, Excel en PowerPoint. Microsoft Foundry kan ook, maar EU-hosting met dezelfde garantie staat als "Coming 2026" gepland zonder concrete datum, ook nu we al in mei 2026 zijn. Voor de meeste juridische teams die al in Microsoft 365 of Google Workspace werken is Claude via Bedrock of Vertex nu een werkbaar alternatief, al blijft volledige EU-soevereiniteit voorlopig buiten beeld.

Will Chen lanceerde Mike, een open source alternatief voor Harvey en Legora dat hij in twee weken bouwde en dat de discussie over de markt voor juridische AI verandert. De waarderingen van Harvey (elf miljard dollar) en Legora (5,6 miljard dollar) en prijzen van rond de 1.200 dollar per advocaat per maand komen onder druk wanneer kantoren een werkend alternatief op GitHub kunnen downloaden. Tegelijk is Mike geen kant-en-klare vervanging, omdat enterprise-zaken zoals dataveiligheid, integraties en toegang tot betaalde case law-databases niet vanzelf meekomen. De echte winst voor middelgrote en kleinere kantoren zit in onderhandelingsruimte bij verlengingen, zichtbaarheid van vendor lock-in en de strategische keuze tussen huren of zelf bouwen op de applicatielaag. Voor juristen betekent dit dat technologische geletterdheid en een expliciet keuzekader voor leveranciers belangrijker worden dan ooit, voordat het volgende contract op tafel ligt.

Op 3 mei 2026 verscheen in NRC een interview met Cees Zweistra en Julie Hoppenbrouwers over hun boek Sneller & Beter? over AI in de rechtspraktijk. Hun kernpunt: de juridische sector adopteert AI massaal vanuit FOMO, terwijl de beloofde efficiëntie in de praktijk vaak omslaat in nieuwe achterstanden, slechtere processtukken en groeiende afhankelijkheid van leveranciers. AI is geen neutraal precisie-instrument, maar een technologie die paradoxaal werkt en de blik van juristen op hun eigen vak verandert. De juiste volgorde is daarom omgekeerd: begin niet bij de tool, maar bij een welomschreven probleem in je organisatie. Soms is AI dan onderdeel van de oplossing, soms niet, en bij The Innovative Lawyer denken we mee vanuit dat probleem in plaats vanuit de hype.

Microsoft heeft een Legal Agent gelanceerd, ingebouwd in Word, voorlopig alleen in de VS via het Frontier-programma. De tool doet contractbeoordeling, redlining en risicodetectie op de plek waar juristen toch al werken. De vraag is niet of Microsoft technisch beter is dan gespecialiseerde legal tech, maar wie straks de standaardleverancier wordt van juridisch werk. Steeds meer aanbieders die juridische output leveren komen niet uit de juridische sector en zijn niet gebonden aan de regels waar advocaten wél aan vastzitten. Je strategie voor AI hoort klaar te liggen voordat de tools op je bureau staan, niet erna.

De Rechtbank Den Haag heeft in juli 2025 een COA-plaatsingsbesluit vernietigd omdat het bestuursorgaan op zitting niet kon uitsluiten dat AI was gebruikt bij het opstellen ervan, terwijl daarover niets in het besluit zelf was opgenomen. Die uitspraak vormt de tweede schakel in een rechterlijke koers die dezelfde rechtbank pas op 10 juni 2025 voor het eerst expliciet inzette, gevolgd door een derde toepassing in een visumzaak op 5 augustus 2025. Het rechterlijk principe is steeds gelijk: zonder kenbare vermelding van AI-gebruik schendt het bestuursorgaan de motiveringsplicht uit artikel 3:46 Awb, gelezen in het licht van het EU-Handvest en het EVRM. Voor juridische teams in publieke organisaties betekent dit dat besluiten voortaan een dossierspecifieke vermelding van eventueel AI-gebruik moeten bevatten, ondersteund door logging en documentatie die toetsbaar zijn. Voor advocaten en juristen die burgers bijstaan, biedt deze nog jonge maar consistent toegepaste lijn een nieuwe, zelfstandige beroepsgrond die ook houdbaar is wanneer de inhoudelijke besluitvorming op het eerste gezicht niet kraakt.

Op 7 mei 2026 bereikten de Raad en het Europees Parlement een voorlopig politiek akkoord over de Digital Omnibus on AI, dat de zwaarste verplichtingen van de AI Act voor zelfstandige high-risk systemen verschuift naar 2 december 2027 en voor in producten ingebedde systemen naar 2 augustus 2028. De transparantieplicht voor AI-gegenereerde content gaat in op 2 december 2026 en houdt in dat aanbieders van generatieve AI hun output via watermarking herkenbaar maken (machineleesbaar signaal in combinatie met zichtbare labels), op dezelfde datum waarop een nieuw verbod op nudifier-apps en AI-gegenereerd kindermisbruikmateriaal van kracht wordt. Het akkoord introduceert een mechanisme om overlap tussen de AI Act en sectorale productwetgeving op te lossen, met een volledige uitzondering voor de Machineverordening, en breidt de MKB-uitzonderingen uit naar small mid-cap bedrijven. Bij TIL lezen wij dit niet als een vrijbrief om te wachten, maar als ademruimte om inventarisatie, beleidsvorming en watermarking-implementatie zorgvuldig uit te voeren. De huidige wettekst van 2 augustus 2026 blijft overigens onverkort van kracht tot de formele adoptie van het akkoord, dus organisaties moeten hun lopende compliance-trajecten voorlopig op die tekst blijven baseren.