De rechtbank Den Haag deed in augustus 2026 twee uitspraken over de vraag of een bestuursorgaan in zijn besluit moet vermelden dat het een algoritme heeft gebruikt, met tegengestelde uitkomsten die samen de norm blootleggen. In de visumzaak (IOB, ECLI:NL:RBDHA:2026:21628) was het niet vermelden een schending van het motiverings- en transparantiebeginsel, ook al had het algoritme de uitkomst niet beïnvloed. In de VisualDoc-zaak (ECLI:NL:RBDHA:2026:21749) hoefde de vermelding niet, omdat mensen de echtheidstoets zelfstandig deden en de tool alleen documenten herkende, al waarschuwde de rechtbank voor een kantelpunt zodra dat verandert. Het beslissende criterium is niet of een mens besliste, maar of de tool bijdraagt aan de inhoudelijke beoordeling die het besluit draagt, waardoor "geen invloed op de uitkomst" als verweer wegvalt. Praktisch betekent dit een harde controle op het Algoritmeregister bij procedures tegen de overheid en, voor de eigen AI-inzet, een beleid dat vastlegt wanneer AI wordt gebruikt en hoe die inzet controleerbaar blijft.

De nieuwe planningsbrief Digitale Zaken zet de indiening van de Uitvoeringswet AI-verordening bij de Tweede Kamer op het tweede kwartaal van 2027, waar de planningsbrief van januari 2026 nog het vierde kwartaal van 2026 noemde. Omdat het voorstel na indiening nog door beide Kamers moet, is het onwaarschijnlijk dat de Nederlandse toezichthouders bevoegd zijn op 2 december 2027, de datum waarop de hoog-risicoverplichtingen uit bijlage III ingaan. De verordening zelf geldt rechtstreeks, zodat de verboden praktijken, de geletterdheidsplicht en de transparantieverplichtingen van artikel 50 nu al van kracht zijn zonder dat een Nederlandse autoriteit daarop boetes kan opleggen. Organisaties plannen daarom op de Europese data, leggen in hun AI-beleid vast dat zij de verordening naleven ongeacht welke toezichthouder bevoegd wordt, en houden rekening met de AVG-bevoegdheden die de AP intussen behoudt. De aangekondigde stukken over mensenrechten-impactassessments en geautomatiseerde risicoselectie kunnen de praktijk eerder raken dan de uitvoeringswet zelf.

Google voegde op 25 augustus 2026 Gemini Enterprise for Legal toe aan zijn zakelijke AI-omgeving, een juridische functie die werk uitvoert waarvoor juristen normaal betaald krijgen en die zich met haar opzet en eerste klanten op de Angelsaksische markt richt. Het is de zoveelste in een reeks sinds mei, na Claude for Legal, OpenAI's juridische tak, Perplexity's Computer for Counsel en Thomson Reuters' eigen model Thomson 1.0, waarbij het onderscheid tussen het AI-model en de juridische functie eromheen telt: Gemini for Legal is die functie, Thomson 1.0 een model. Voor een advocaat is de belofte dat het model niet op je invoer traint maar een klein deel van het verhaal, want zwaarder wegen of de data in de EU blijft, wie er via de CLOUD Act wettelijk bij kan, en het beroepsgeheim van artikel 11a Advocatenwet dat losstaat van de AVG. In de Nederlandse praktijk koppelt vrijwel niemand zijn dossiersysteem aan Google, zodat de koppelingen waar de functie op leunt hier lang niet altijd voor de hand liggen. Zonder harde garantie op EU-opslag en zonder Amerikaanse zeggenschap is dit geen omgeving voor stukken onder het beroepsgeheim, terwijl je de afspraken over toegang, EU-opslag en AI-geletterdheid nu al kunt vastleggen, los van welke aanbieder je kiest.

De Raad van State oordeelde op 12 augustus 2026 in drie zaken dat AI-gebruik fraude is zodra het een juist oordeel over kennis en vaardigheden geheel of gedeeltelijk onmogelijk maakt, dat dit buiten redelijke twijfel moet vaststaan ondanks de kwalificatie als herstelsanctie, en dat opzet en bewijs van AI-gebruik daarvoor niet nodig zijn. Onjuiste bronvermeldingen zijn geen fraude als de betrokkene een plausibele verklaring geeft, en de beoordelaar moet die verklaring zelf onderzoeken, wat het Groningse CBE naliet en de Afdeling met een eenvoudige zoekopdracht alsnog deed. De Groningse zaak is de eerste in een reeks van minstens acht sinds juli 2025 waarin het verweer dat AI alleen een eigen bronnenlijst heeft verhaspeld slaagde, en het verschil met de Amsterdamse zaak van 2025 zat in de bewaarde versiegeschiedenis. Toegestaan AI-gebruik beschermt niet als de transparantievoorwaarden worden genegeerd, omdat die voorwaarden het instrument zijn waarmee de beoordelaar zijn werk kan doen, zoals de Rotterdamse zaak laat zien. Voor juridische organisaties volgt daaruit dat AI-beleid het doel van de norm en een concreet transparantiemechanisme moet bevatten, dat fraudeonderzoek de alternatieve verklaring moet natrekken, en dat gebruikers hun versiegeschiedenis moeten bewaren.

Onderzoek van Princeton en de University of Chicago, in juli gepresenteerd op ICML en beschreven door MIT Technology Review, laat zien dat taalmodellen in een aanwervingsspel met volledig gelijke kansen alsnog hele bevolkingsgroepen aan beroepen gaan koppelen, sterker dan menselijke deelnemers en het hardst bij de zwaardere redeneermodellen. De vooroordelen ontstaan tijdens het gebruik uit de gevallen die het model toevallig ziet, waardoor een toets op de trainingsdata of een verklaring van de leverancier weinig zegt over het exemplaar dat jouw organisatie draait. Het model opdragen om eerlijk te oordelen veranderde het gedrag nauwelijks, terwijl relevante criteria meegeven en een eerlijke uitkomst onderdeel maken van de opdracht wel effect hadden. Juridisch telt dat de hoog-risicoverplichtingen uit de AI-verordening naar 2 december 2027 opschuiven zodra de Digital Omnibus is gepubliceerd, terwijl het gelijkebehandelingsrecht nu al eist dat een selectieprocedure inzichtelijk, controleerbaar en systematisch is en de werkgever verantwoordelijk blijft voor wat zijn systeem doet. De praktische opgave is dus inventariseren waar AI mensen beoordeelt, identificerende details eruit houden, geheugenfuncties uitzetten bij beoordelingswerk, en per beslissing vastleggen welke criteria golden en wie het eindoordeel nam.

De rechtbank Den Haag, zittingsplaats Haarlem, oordeelde op 2 september 2026 dat CaseMatcher van de IND geen AI-systeem, complex algoritme of black box is, omdat de tool alleen deterministisch en op vaste regels toont in welke eerdere zaken een zoekterm voorkomt. Uit artikel 3:46 Awb leidt de rechtbank af dat een algoritme pas in het besluit vermeld hoeft te worden als het wezenlijke invloed had op de inhoud of instructies gaf die een deel van de beslissing vormen, en CaseMatcher haalt die drempel niet. De IND won omdat de organisatie verklaringen van ontwikkelaar, leverancier en eigen specialisten kon overleggen, terwijl de beslismedewerker zelf niet meer wist of hij de tool had gebruikt en de rechtbank daarom van gebruik uitging. De uitspraak wijkt af van de lijn van zittingsplaats Groningen, die de IND eerder dit jaar opdroeg de rangschikking en de maatregelen tegen automation bias te documenteren, en hoger beroep bij de Afdeling staat nog open. Voor organisaties die hulpmiddelen inzetten bij besluiten volgt hieruit een driestapstoets: kwalificeer elke tool technisch, toets de invloed op de motivering en registreer per zaak welke hulpmiddelen zijn gebruikt.

De rechtbank Amsterdam (ECLI:NL:RBAMS:2026:8258, 12 augustus 2026) verhoogde de proceskosten met € 2.315,50 omdat een partij een verzonnen citaat uit DSM/Fox in haar conclusie van antwoord opvoerde. De aangehaalde bewoordingen staan niet in dat arrest en ook niet elders in gepubliceerde rechtspraak. De wederpartij vermoedde een AI-hallucinatie, maar de rechtbank vond de oorzaak niet beslissend: het opvoeren van niet-bestaande rechtspraak is op zichzelf al kwalijk. Opvallend is dat de rechtbank niet de zware route van misbruik van procesrecht koos, maar een halve punt binnen het gewone liquidatietarief optelde, een lichter en dus makkelijker herhaalbaar mechanisme. De les: de indiener blijft aanspreekbaar op de controleerbaarheid van zijn bronnen, ongeacht welk gereedschap de fout veroorzaakte.